Yazılar

Başqa zehinlərin əleyhinə arqument

Biz insanlar öz gündəlik həyatımızda başqa zehinlərin varlığına inanırıq. Gündəlik həyatda kimsə durub başqa zehinlərin varlığında şəkk etsə, bu bizim üçün gülməli olar. Amma  inam öz-özlüyündə doğru olsa belə, bilik hesab olunmur. İnam o zaman bilik hesab olunur ki, (klassik tərifə görə[1]) əsaslandırılmış olsun, yəni müəyyən bir dəlilə istinad etsin. Epistemoloji sual belədir: bizim başqa zehinlərə inamımız əsaslandırılmış inamdır, yoxsa sadəcə bizim bioloji mexanizmimizdən qaynaqlanan psixoloji bir inamdır? Bu problem “başqa zehinlərin epistemoloji problemi” adlanır.

Digər bir problem isə bundan  ibarətdir ki, görəsən, başqaları zehinə malik olduğu təqdirdə, onlar da zehni halları mən necə təcrübə edirəmsə, elə təcrübə edirlər? Şüur və zehni həyat, Tams Neygelin təbiri ilə desək, subyektiv xarakterə malikdir; hər bir zehni fenomen mahiyyət etibarilə şəxsin öz xüsusi perspektivindən asılıdır. Heç kəs başqa bir subyektin xüsusi perspektivini bilə və onun zehni təcrübəsinin necəliyini anlaya bilməz. Bu problem isə “başqa zehinlərin konseptual problemi” adlanır.

Aşağıda qeyd olunacaq arqument göstərəcək ki, biz başqalarının zehni hallarını əsla bilə bilmərik. Əgər bu arqumentin nəticəsi doğru olsa, onda mən ətrafımdakı insanların sözün əsl mənasında “şəxs” olduğunu deyə bilmərəm. Bu insanların yol getdiyini, danışdığını, güldüyünü, ağladığını görməyimə baxmayaraq, onların düşüncəyə, duyğuya və s. bu kimi zehni hallara malik olduğunu deyə bilmərəm. Belə bir nəticə bizim gündəlik inamımızla kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil etdiyindən, ya bu arqumentdəki boşluğu tapmalı, ya da bir-birimizlə bağlı öz müştərək dərkimizi görməməzlikdən gəlməliyik.

Mövzuya giriş üçün XVIII əsr filosofu Con Lokun ilk dəfə irəli sürdüyü “tərs spektr” problemindən istifadə edə bilərik. Pomidoru görməklə bir şəxsin zehnində yaranan necəlik eynilə çəməni görməklə başqa bir şəxsin zehnində yaranan necəlik ola bilər və ya əksinə. Hər iki şəxs də qəbul edir ki, pomidor qırmızı, çəmən isə yaşıldır. Buna baxmayaraq, birinci şəxs “qırmızı” dedikdə, ikinci şəxsin “yaşıl” dedikdə anladığı mənanı nəzərdə tutur və ya əksinə. Deməli, bizim hər hansı bir nəsnə ilə bağlı daxili təcrübəmizin necəliyi fərqli ola bilər, hərçənd ki, bizim ikimiz də bu necəliyi dildə eyni şəkildə təsvir edirik.

Görünür, bura qədər mən başqalarının təcrübələrinin necəliyini bilə bilmərəm (konseptual problem). Amma əsas etibarilə hardan bilə bilərəm ki, başqaları, ümumiyyətlə, hər hansı bir təcrübəyə malikdir? (epistemoloji problem) Hardan məlumdur ki, onlar “qırmızı” dedikdə, hər hansı bir daxili təcrübəyə malikdirlər? Hardan bilirəm ki, başqaları zədələnən zaman fəryad etdikdə, öz daxillərində hər hansı bir ağrını təcrübə edirlər? Belə bir halda başqaları (fəlsəfi mənada) zombi – yəni fiziki baxımdan mənim kimi olan və mənim kimi davranan (hətta başqa zehinlər haqda və mənin zehnimin olduğu haqda danışan), amma hər hansı bir daxili təcrübəyə sahib olmayan insanlar – ola bilərlər.

Mən yalnız şəxslərin giriş (zədə) və çıxış (ağrı davranışı) verilənlərini müşahidə edə bilərəm. Amma necə nəticə çıxara bilərəm ki, onların həm də daxili təcrübəsi var. Görünür, belə bir nəticəçıxarma etibarlı deyil, çünki bu nəticə məntiqi baxımdan müqəddimələrdən əldə edilmir. İstənilən halda həmişə “maskalanma” ehtimalı var; hər hansı bir gerçək ağrı olmadan fəryad etmək olar.

İrad: Maskalanma da elə zehni hallardan biri hesab olunur. Heç bir ağrımızın olmadığına inandığımız halda, özümüzü ağrılı kimi göstərmək sanki ağrımız var kimi davranmaq deməkdir. Deməli, yuxarıdakı arqument başqa zehinlərin varlığını tamamilə inkar edə bilməz.    

Cavab: Başqa zehinlərin varlığını davranışdan nəticə çıxarmağın etibarlı olmadığını göstərmək üçün hökmən “maskalanma”ya istinad etməyə gərək yoxdur. Zombilərin məntiqi baxımdan mümkünlüyü (təsəvvür edilə bilməsi) belə bir nəticəçıxarmanın etibarlı olmaması üçün yetərlidir, çünki bu zaman daim mümkün olacaq ki, müqəddimələr (başqalarından bizim davranışmıza bənzər davranışların baş verməsi) doğru, nəticə (başqalarının zehinə malik olması) isə yalan olsun.

Başqa zehinlərin varlığının əleyhinə olan arqumentin xülasəsi belədir:

1-ci müqəddimə: Başqa insanların zehni hallarından birbaşa (vasitəsiz şəkildə) xəbərdar olmaq mümkün deyil.

1-ci nəticə: Deməli, bu kimi halları bilmək (əgər mövcuddurlarsa) fiziki hallardan və ya hər hansı bir davranışdan nəticə çıxarma əsasında olmalıdır.

2-ci müqəddimə: Daima maskalanma ehtimalına və ya zombilərin təsəvvür edilə bildiyinə görə belə bir nəticəçıxarma düzgün deyil.

2-ci nəticə: Deməli, 1-ci nəticə və 2-ci müqəddimədən belə nəticə çıxır ki, başqa insanların zehni hallarına inam ağlabatan deyil.

1-ci müqəddimə aşkarca doğrudur. Mən başqalarının təcrübəsini təcrübə edə və onların zehnini görə bilmərəm. Əksinə, mən yalnız öz zehnimi və daxili halımı görə bilərəm. 2-ci müqəddimə də doğru görünür. İnsanlar istənilən davranışı sərgiləsələr belə, yenə də elə bir mümkün vəziyyət təsəvvür oluna bilər ki, həmin davranışlar o vəziyyətdə şüurlu təcrübədən qaynaqlanmasın. Beləcə, bu iki müqəddimədən əldə edilən nəticələr düzgündür.

1-ci müqəddimə telepatiya sayəsində başqalarının zehni hallarından birbaşa xəbərdar olmağın mümkünlüyü ilə sual altına aparıla bilər. Biz telepatiya sayəsində başqa insanların daxili təcrübələrindən birbaşa xəbərdar ola bilərik. Amma problem ondadır ki, biz telepatiyada – əgər belə bir şey varsa – hansısa zehni halı öz daxilimizdə idrak edirik, nəinki başqa bir şəxsin idrak obyekti olan zehni halı idrak edirik. Telepatiya ilə təcrübə etdiyimiz halın başqasına aid olduğunu bilmək üçün başqa bir dəlilə ehtiyac var və başqa bir dəlilə olan bu ehtiyac isə təcrübənin birbaşa olmadığını göstərir.

1-ci müqəddimədən 1-ci nəticəyə keçidin düzgünlüyünü sual altına aparmaq olar. 1-ci nəticə “Təkcə iki bilik yolu var: birbaşa xəbərdarlıq (vasitəsiz idrak) və nəticəçıxarma” adlı bir gizli müqəddiməyə əsaslanır. Bu müqəddimə isə yalandır, çünki bilik əldə etmək üçün üçüncü bir yol da var: müşahidə (hissi idrak). Əgər mənim qarşımdakı masanın üzərində bir pomidor varsa, mən onu (öz ağrımı birbaşa olaraq bildiyim kimi) birbaşa olaraq bilmirəm, çünki pomidor mənim daxili təcrübələrimdən biri deyil, amma qarşımda bir pomidorun olduğunu bilmək üçün onu başqa bir şeydən nəticə çıxarmağıma da gərək duymuram. Mən sadəcə onu müşahidə və idrak edirəm. Çox vaxt belə deyirik: “Ağrı çəkdiyini gördüm, ona görə də həkimə xəbər verdim”. Deməli, başqa zehinlərin varlığını bilməyimiz nə birbaşa, nə də nəticəçıxarma şəklində həyata keçir. Əksinə, hissi idrak şəklində həyata keçir.

Amma problem ondadır ki, başqa zehinlərin varlığını biz hissi idrakla bilmirik. Əks halda, zehin fəlsəfəsinin bir çox məsələləri asanlıqla öz həllini tapardı. Hissi idrakla qavranılan – məhz başqalarının davranışlarıdır. “Ağrı çəkdiyini gördüm…” deyən zaman, əslində, ağrının özünü görməmişəm, əksinə, ağrıdan qaynaqlanan davranışı – istər fiziki davranış olsun, istərsə də sistem davranışı – görmüşəm. Bu kimi ifadələr məcazi ifadələr hesab olunur.

Başqa bir problem isə odur ki, müşahidə öz-özlüyündə bilik qaynağı deyil, çünki xalis müşahidə nəzəriyyə ilə müşayiət edilməsə, bizə təsvir biliyi deyil, sadəcə tanışlıq biliyi verə bilər. Məsələn, masanın üzərində pomidoru görməklə gördüyüm o şey, əslində, xüsusi bir vəziyyətdə qəhvəyi rəngli və hamar bir şeyə nisbətdə yerləşən dairəvi və qırmızı bir şeyi görməkdən başqa bir şey deyil. Hardan bilə bilərəm ki, gördüyüm o şey elə pomidordur? Hardan bilə bilərəm ki, o, masanın üzərindədir? Belə bir bilik əldə etmək üçün başqa bir əsaslandırmaya gərək duyuram və müşahidənin özü bizə belə bir bilik vermir. Əksinə, bizə sadəcə bir inam verir. Məsələn, masanın üzərindəki dairəvi və qırmızı şeyi biri pomidor kimi, başqa biri isə onu bir top kimi təfsir edə bilər. Deməli, bilik əldə etmək üçün “müşahidə” adlı üçüncü bir yolun varlığı da mübahisəlidir.  

Yasir İsmailpur

Mənbə: “Nəqd və nəzər” jurnalı, 39-40-cı say, səh. 350-356

Fars dilindən tərcümə: Emin İmanlı

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının təsisçi və baş redaktoru


[1] Biliyin klassik tərifi: “bilik – əsaslandırılmış doğru inamdır”.

Contact Us