Yazılar

Çəlləkdəki beyin arqumenti

Giriş

20-ci əsrdə texnologiyanın, habelə elektronika və kompüter elmlərinin inkişafı nəticəsində insanın qarşısına belə bir sual qoyuldu: zehnimizin kənar şəxs tərəfindən kontrol edildiyi kompüter kimi olmadığı ehtimalını necə inkar etmək olar? Ola bilsin ki, həmin şəxs istədiyini bizə təlqin edir, biz də onun təlqin etdiyi kimi düşünür, təsdiqləyir və inanırıq. 80-cı illərin əvvəlində irəli sürülən bu skeptik fərziyyə “Çəlləkdəki beyin” arqumenti[1] kimi tanınmağa başladı. Kompüter və elektronika sahəsində ortaya çıxan yeniliklərin ardınca gündəmə gələn bu arqument Dekartın “Aldadıcı şeytan” və ya “Davamlı yuxu” arqumentinə olduqca oxşardır, hətta demək olar ki, bu iki arqumentin modern təcrübi elmlərin məhsulu olan yeni texnologiyanın təsiri altında formalaşan yeni versiyasıdır. Skeptik şəxsə görə, davamlı bir yuxuda olan, ya aldadıcı şeytan tərəfindən aldadılan və ya beyni çəlləyin içində üzdüyü halda kənar şəxs tərəfindən idarə edilən “subyekt”ə doğru və ya yanlış məlumatlar ötürülür və nəticədə həmin şeyə – doğru və ya yanlış olmasından asılı olmayaraq – inanır.

“Çəlləkdəki beyin” arqumentinin izahı   

Hilari Patnəm 80-cı illərin əvvəlində bu skeptik fərziyyəni irəli sürən ilk filosofdur. O bu yolla skeptisizmin lehinə bir arqument formalaşdırdı. Amma yazılarından belə başa düşülür ki, ondan öncə də bu skeptik fərziyyə var idi, hətta filosofların arasında müzakirə obyekti idi.[2] Patnəm sözügedən arqumenti belə izah edir:

Bir şəxs təsəvvür edin ki, yaramaz bir cərrah onu əməliyyat edib beynini sınaq şüşəsinə qoyaraq onu həmin sınaq şüşəsindən kənarda yerləşən kompüterə qoşur. Bu kompüter ya doğru və ya yanlış məlumatları beyinə təlqin edən bir mütəxəssisin ixtiyarındadır, ya da elə bir formada tənzimlənib ki, bir sıra məlumatları beyinə ötürür. Həmçinin təsəvvür edin ki, beynindəki bütün məlumatlar ona yalnız bu kompüter vasitəsilə ötürülür və beynin məlumatları əldə etmək üçün bundan başqa heç bir yolu yoxdur. Digər tərəfdən isə həmin cərrah bu şəxsin əməliyyatdan qabakı bütün biliklərini onun beynindən silib.

Belə bir senari skeptisizmin istinad etdiyi bir əsasa çevrilib: belə bir vəziyyətdə olmadığınızı haradan bilirsiniz? Patnəm bu fərziyyəni bizim xarici aləmlə bağlı biliyimiz haqqında irəli sürsə də, sonda fərziyyəni ümumiləşdirib zehin ilə xarici aləm arasındakı əlaqəyə aid edir. Beləliklə, beynin sınaq şüşəsinə köçürülərək məlumatlarına senzura qoyula biləcəyi kimi, biz insanların hər biri üçün də belə bir fərz təsəvvür oluna bilər ki, məlumatlarımızı xarici aləmlə təmasdan deyil, beyindən xaricdəki bir varlıqdan əldə edirik. Belə bir fərziyyə, ən azı, ehtimal verilə bilər. Bu ehtimalı inkar etmək üçün arqument gətirilməlidir. Tutaq ki, belə bir ehtimalı inkar etmək üçün arqument gətirdik, amma hardan məlumdur ki, bu ehtimalın inkarını bizə təlqin edən kənar faktor deyil? Ola bilsin ki, bunu da beynimizdən xaricdəki kompüterin vasitəsilə əldə etmişik. Belə bir fərziyyənin və ya ehtimalın inkarı uğurlu deyil, hətta mümkün belə deyil, çünki bunun inkarı da kompüterin insana ötürdüyü məlumatlardan irəli gəlir. Beynimizin qarşısında bilik və məlumat əldə etmək üçün başqa bir yol yoxdur; o, həmin kənar faktor olmadan bilik və məlumat əldə edə bilməz.

Beləliklə, skeptik şəxs belə bir ehtimalı və ya fərziyyəni bütün insanlar üçün ümumiləşdirir; ola bilsin, bütün insanların beyni belə bir vəziyyətdədir, yəni kimsə və ya kənar faktor xaricdən onlara doğru və ya yanlış məlumatlar təlqin edir. Nəticə etibarilə belə bir ehtimalın və ya fərziyyənin mümkün olduğunu nəzərə aldıqda, insanın üzünə mütləq skeptisizm qapısı açılır və sonda o, çəlləkdəki beyin olub-olmadığını və əldə etdiyi məlumatları ona kənar faktorun təlqin edib-etmədiyini bilmir.[3]   

Nozik və çəlləkdəki beyin arqumenti

Sözügedən arqumentin başqa bir versiyasını Patnəmin həmkarı Nozik “qapanma prinsipi”ndən[4] yola çıxaraq təqdim edir.[5] Daha sonra o bu arqumentə cavab verir. O, Qetier probleminə və biliyin tərifinə qarşı yönələn əks nümunələrə münasibət bildirmək üçün digər həll yolları ilə yanaşı başqa bir həll yolu təqdim edir; o öz həll yolunu izah etmək üçün çəlləkdəki beyin arqumentini irəli sürür, ona cavab vermək üçün isə biliyin tərifindəki üçüncü şərtin əvəzinə digər şərtlər əlavə edir.[6]

Nozikin həll yolu analitik fəlsəfənin bir çox görkəmli epistemoloqların diqqətini özünə çəkdi, onlar sözügedən arqumenti, habelə Nozikin Qetier problemini həll etmək üçün irəli sürdüyü cavabını və həll yolunu araşdırmağa başladılar.[7]

O öz epistemoloji bəhsinin başlağıcında problemi sözügedən skeptik fərziyyə ilə başlayıb arqumenti belə izah edir: siz bu yazı və onun sözləri və ya bu mənzil və ondakı əşyaları müşahidə etdiyinizi düşünürsünüz. Amma, görəsən, hallusinasiyaya məruz qala və ya davamlı bir yuxuda ola və yaxud başqasının bu düşüncələri sizin zehninizə təlqin etdiyi çəlləkdəki bir beyin ola bilmərsinizmi? Əgər həqiqətən siz hal-hazırda davamlı bir yuxuda olsaydınız və ya başqasının bu düşüncələri sizə təlqin etdiyi çəlləkdəki bir beyin olsaydınız, bu zaman, görəsən, dünyanı hal-hazırda gördüyünüzdən fərqli bir şəkildə görəcəkdiniz? Yuxu halı ilə oyaqlıq halı, sayıq hal ilə məst hal təcrübələri bunların eyni olduğunu göstərir. Bu mümkün alternativləri inkar etmədən necə və haradan hal-hazırda bu kitabı oxuduğunuzu bilə bilərsiniz? Bir sözlə, belə bir halda necə bilik əldə etmək olar? Sözügedən skeptik fərziyyə məntiqi baxıman mümkündürmü? Uşaqlıqdan bəri çəlləkdə həbs edilib başqası tərəfindən beyni kontrol edilərək istənilən məlumatın verildiyi şəxs hətta bu fəzadan çıxsa belə, yenə də beyni həmin çəlləkdə məhbus qala bilər. Belə bir fərziyyə məntiqi baxımdan qeyri-mümkün və ziddiyyətli deyil, əksinə, mümkün və ziddiyyətsizdir.[8]  

Nozik Qetier problemini həll etmək, habelə çəlləkdəki beyin arqumentinə cavab vermək üçün biliyin üçhissəli tərifi[9] əvəzinə dördhissəli bir tərif irəli sürür, belə ki, bu tərifin təkcə iki şərti ənənəvi təriflə eynidir. Nozikə görə, biliyin gerçəkləşməsi üçün aşağıdakı dörd şərt olmalıdır:

1. əgər P doğrudursa,

2. əgər S P-yə inansa,

3. əgər P doğru olmasaydı, onda S ona inanmazdı,

4. əgər P doğru olsaydı, onda S ona inanardı.[10]

Nozikin yanaşmasını başqalarınkından fərqləndirən cəhət odur ki, o, üşüncü şərti – “əsaslandırma” – digər iki şərtlə (üçüncü və dördüncü şərt) əvəz edir.

Üçüncü şərt o deməkdir ki, S-in inamı bu və ya digər şəkildə həmin inamın doğruluğuna bağlıdır, ondan asılıdır: əgər P yalandırsa, onda S ona inanmayacaq. Deməli, Qetierin əks nümunələri[11] biliyin tərifini sual altına aparmır, çünki üçüncü şərt sözügedən nümunələrdə ödənmir və buna görə də ona “bilik” deyilmir.

Sözügedən üç şərtin gerçəkləşməsi ilə biliyə düzgün bir tərif vermək olarmı və bu üç şərti ödəməyən inama bilik demək olar, ya yox? Nozikin cavabı belədir: sözügedən üç şərtin gerçəkləşməsinə baxmayaraq, bəzi yerlərdə bilik gerçəkləşməyə bilər. Məsələn, təsəvvür edin ki, mən sizi gözünüz bağlı halda hər hansı bir stula bağlayıram və daha sonra sizin beyninizi bir kompüterə qoşuram ki, istədiyim hər bir inamı sizə təlqin edə bilim. Təsəvvür edin ki, hal-hazırda mən kompüter vasitəsilə “siz stula bağlanmısınız” kimi doğru bir inamı sizə təlqin edirəm, amma sizin adi yolla bu inamı əldə etməyinizə, öz gözünüzlə bu mənzərəni görüb buna inanmağınıza imkan vermirəm. Belə bir halda sizin doğru inamınız bilik hesab olunacaqmı? Şübhəsiz ki, burada hər üç şərt ödənilir: P[12] doğrudur və ona inanırsınız. Birinci və ikinci şərtdən əlavə, burada üçüncü şərt də ödənilir, çünki əgər siz stula bağlanmamış olsaydınız, mən sizə stula bağlandığınızı təlqin edə bilməzdim. Belə bir halda hər üç şərtin ödənməsinə baxmayaraq, bilik gerçəkləşmir, çünki problem budur: siz stula bağlandığınız zaman sizin stula bağlandığınıza inamınız doğruluğa istiqamətlənmir, əsaslanmır; belə deyil ki, inamınız doğru olduğuna görə siz buna inanmısınız. Bu inam sadəcə təsadüf nəticəsində gerçəkliyə uyğun gəlib. Mən hər bir inamı bu kompüterlə sizin beyninizdə yarada bilərəm. Deməli, dördüncü şərtə də ehtiyac duyulur: əgər P doğru olsaydı, onda S ona inanardı.

Beləliklə, bu sonuncu şərtin gerçəkləşməsi ilə izah etmək olar ki, nə üçün sizin hal-hazırda stula bağlanmağınıza inamınız bilik hesab edilmir.[13]

Beləcə, Nozik çəlləkdəki beyin arqumentini irəli sürüb onun üçün həll yolu göstərməklə həm skeptisizmə cavab verir, həm də biliyin tərifi ilə bağlı Qetier problemini öz nöqteyi-nəzərindən həll edir.   

Nozik biliyin ənənəvi analizindən[14] başqa bir analiz irəli sürüb onun komponentlərini izah etməklə skeptisizmi sual altına aparır. O, çəlləkdəki beyin arqumentinə cavab vermək üçün arqumenti Patnəminkindən daha dəqiq bir şəkildə izah edəndən sonra qapanma prinsipindən yola çıxaraq yeni bir analizdə problemi aradan qaldırır.

Arqumentin yeni versiyası

Ötən izahlardan gördük ki, Nozik çəlləkdəki beyin arqumenti üçün yeni bir versiya təqdim edir. Arqumentin yeni versiyasında qapanma prinsipinə və onun qarşılaşdırmasına istinad edilir. Qapanma prinsipi belədir: əgər kimsə P-ni bilirsə və həmçinin Q-nu P-dən nəticə çıxarmaqla Q-ya inanırsa, bu zaman Q-nu da bilir. Başqa sözlə, əgər iki şey arasında implikasiya (ayrılmazlıq) əlaqəsi olsa, bu zaman biz antesedenti və implikasiya əlaqəsini bilsək, bu bilik konsekventi də bilməyi şərtləndirəcək. Deməli, əgər S bilsə ki, P-dir və həmçinin bilsə ki, “əgər P-dirsə, onda Q-dur”, bu zaman Q-nu da biləcək.[15]

Qapanma prinsipinin qarşılaşdırması isə belədir: əgər S bilməsə ki, Q-dur, bu zaman ya bilmir ki, “əgər P-dirsə, onda Q-dur”, ya da bilmir ki, P-dir. Qapanma prinsipi doğru olduğu üçün onun qarşılaşdırması da doğrudur.

Qapanma prinsipinin qarşılaşdırmasına əsasən, çəlləkdəki beyin arqumentinin yeni versiyası belədir: “əgər çəlləkdəki beyin olmadığımı bilmirəmsə, onda heç nə bilmirəm, çəlləkdəki beyin olmadığımı bilmirəm, deməli, heç nə bilmirəm”. Məsələn, əgər kitabxanada stulun üzərində oturub kitab oxuduğumu bilirəmsə, onda çəlləkdəki beyin olmadığımı bilirəm, çünki sözügedən cümlə kimi hər hansı bir nəqli cümlə ilə bağlı bir biliyin gerçəkləşdiyini isbatlamaqla sözügedən şərt cümləsinin konsekventi pozulur. Çəlləkdəki beyin olmadığımı bilmirəm, deməli, sözügedən şərt cümləsinin antesedentini də bilmirəm, yəni kitabxanada stulun üzərində oturub kitab oxuduğumu bilmirəm. Beləliklə, çəlləkdəki beyin olmadığınızı bilmədiyinizə görə heç bir cümlə ilə bağlı bilik əldə edə bilmərsiniz ki, məzmunu belə olsun: “əgər P doğrudursa, onda siz çəlləkdəki beyin deyilsiniz”. Bu əsasla, x məkanında olmaqla çəlləkdəki beyin olmamaq arasında implikasiya əlaqəsi varsa, bu zaman mən bu implikasiya əlaqəsini və antesedenti (x məkanında olmaq) bilirəmsə, onda çəlləkdəki beyin olmadığımı bilirəm. Bu şərt cümləsinin qarşılaşdırması belədir: əgər çəlləkdəki beyin olmadığımı bilmirəmsə, onda x məkanında olduğumu bilmərəm, yəni x məkanında olduğumda şəkk edirəm.

Qeyd edilən bu arqumenti bir neçə müqəddimə formasında aşağıdakı kimi izah etmək olar:        

1. Beynimin öz kəlləmdən çəlləyə köçürülüb-köçürülmədiyini bilmirəm.

2. Beynimin öz kəlləmdə olduğunu və çəlləyə köçürülmədiyini bilirəm (fərz).

3. Deməli, beynim öz kəlləmdən çəlləyə köçürülməyib (2-ci müqəddimədən nəticə çıxarılır, bu da ikinci müqəddimə kimi sadəcə fərzdir).

4. Əgər bilsəm ki, “Beynim öz kəlləmdədir və çəlləyə köçürülməyib” və həmçinin bilsəm ki, “əgər beynimin öz kəlləmdə olduğunu və çəlləyə köçürülmədiyini bilirəmsə, onda beynim çəlləyə köçürülməyib”, bu zaman bilərəm ki, beynim çəlləyə köçürülməyib (qapanma prinsipininə əsasən).

5. Beynimin çəlləyə köçürülmədiyini bilirəm.

6. Deməli, beynimin öz kəlləmdə olduğunu bilmirəm (çünki 2-ci müqəddimədən 5-ci müqəddiməyə qədər hamısı sadəcə olaraq fərzdir, bunu bilmirəm, çünki bu, bilik hesab olunmayan fərzlərə əsaslanır).[16]     

Davamlı yuxu və çəlləkdəki beyin arqumentini başqa bir şəkildə də izah etmək olar:

P: məsələn, hal-hazırda mən masanın arxasında stulda oturub kitab oxuyuram.

Q: Mən çəlləkdəki bir beyinəm və ya davamlı bir yuxudayam.

İndi isə qapanma prinsipindən yola çıxaraq arqumenti belə ifadə edə bilərik:

1. Əgər P doğrudursa, onda mən hal-hazırda çəlləkdəki bir beyin deyiləm və ya davamlı bir yuxuda deyiləm (~Q)

 2. Mən hal-hazırda çəlləkdəki bir beyin olmadığımı və ya davamlı bir yuxuda olmadığımı bilmirəm.

3. Deməli, mən P-ni bilmirəm.[17]

Qapanma prinsipinin qarşılaşdırmasından yola çıxaraq arqumenti belə ifadə edə bilərik:

Əgər çəlləkdəki bir beyin olmadığımı və ya davamlı bir yuxuda olmadığımı bilmirəmsə, onda

a) ya hal-hazırda kitab oxuduğumu bilmirəm,

b) ya da hal-hazırda kitab oxuduğum təqdirdə çəlləkdəki bir beyin olmadığımı və yaxud davamlı bir yuxuda olmadığımı bilmirəm.

Amma mən hal-hazırda kitab oxuduğum təqdirdə çəlləkdəki bir beyin olmadığımı və ya davamlı bir yuxuda olmadığımı qəbul etmişəm. Deməli, şərti-təqsimi mülahizənin[18] digər alternativini qəbul etməliyəm: yəni hal-hazırda kitab oxuduğumu bilmirəm, çünki çəlləkdəki bir beyin olmadığımı və ya davamlı bir yuxuda olmadığımı bilmirəm.

Nozik qapanma prinsipini inkar etməklə bu arqumenti tənqid edir, amma bir çox filosof ona qarşı çıxaraq belə deyib: əgər skeptisizmin inkarı qapanma prinsipinin inkarından asılıdırsa, onda skeptisizmi qəbul etmək daha üstündür.

Arqumentə qarşı iradlar

Nozikin bu arqumentə cavabının, habelə Qetier problemini həll etmək üçün biliyin tərifinə yeni iki şərtin əlavə etməsinin doğru olub-olmamasını müzakirə etmək başqa bir fürsət tələb edir.[19] Burada yalnız onun skeptisizmi isbat etmək üçün çəlləkdəki beyin arqumenti ilə bağlı irəli sürdüyü yeni versiyanı dəyərləndirəcəyik. Çəlləkdəki beyin arqumentinə qarşı bir sıra iradlar səsləndirmək olar:

Birincisi: bu arqument qapanma prinsipinə əsaslanır. Qapanma prinsipindən yola çıxıb arqument gətirmək bizim, ən azı, bu prinsipi bilməyimizi şərtləndirir. Arqumentin ən əsas müqəddiməsi hesab olunan bu prinsipi bilmədən necə arqument gətirmək olar?!

İkincisi: sözügedən arqument ümumi deyil və ondan qlobal skeptisizm nəticəsi əldə olunmur. Bu arqumentdə biliyin mümkünlüyü qəbul edilib, çünki bu arqumentdə bəzi biliklərin qismən gerçəkləşməsi qəbul edilib: məsələn, “əgər P-dirsə, onda Q-dur” ilə bağlı bilik kimi. Belə bir implikasiya əlaqəsi sözügedən arqumentin çıxış nöqtəsidir. Bu arqumentin lokal olması o qədər aydındır ki, onun empirik elmlərə, təcrübi və hissi mülahizələrə aid olmasını anlamaq olar.

Üçüncüsü: bu arqumentdə ontoloji müstəvi ilə epistemoloji müstəvi bir-birilə səhv salınıb. Epistemoloji müstəvidə önəmli olan odur ki, mənim sahib olduğum mülahizələr gerçəkliyə uyğun gəlir, ya yox? İstər həmin mülahizələri mənə məndən kənardakı bir varlıq təlqin etmiş olsun, istər mənim öz zehnim onları yaratmış olsun, istərsə də… Universal idraklarla[20] bağlı ontoloji müstəvidə peripatetik filosoflar hesab edirlər ki, kənar faktor sayılan aktiv ağıl bu idrakları mənə təlqin edir. Peripatetik filosofların və ya digər filosofların heç biri sözügedən təlqinin doğruluqla ziddiyyət təşkil etdiyini deməyib. Həqiqətən də, bu iki məsələ arasında hər hansı bir ziddiyyət yoxdur, çünki P mülahizəsi – onun məndə necə yaranmasından və kimin onu yaratmasından asılı olmayaraq – mənim zehnimdə mövcuddur. Epistemoloji müstəvidə söhbət ondan gedir ki, bu mülahizə gerçəkliyə necə uyğun gəlir? Əgər zehindəki (onların dili ilə desək, beyindəki) mülahizələr hər hansı bir qurğu vasitəsilə zehnimə təlqin olunursa, ya mücərrəd bir varlıq onları zehnimə təlqin edirsə, ya da şəxsin öz zehni təxəyyül qüvvəsi ilə onları yaradırsa, bu zaman, görəsən, onlar gerçəkliyə uyğun gəlir, ya yox? Məntiqi baxımdan bu mülahizələri araşdırmaq olar ki, görəsən, onlar təsəvvür növündəndir, yoxsa təsdiq? Təsdiq növündəndirlərsə, müəyyəndirlər, yoxsa qeyri-müəyyən; müəyyəndirlərsə, xüsusidirlər, yoxsa ümumi; ümumidirlərsə, həqiqidirlər, yoxsa xarici və s… Bu mülahizələri məntiqi baxımdan araşdırmaq mümkün olduğu kimi, onları doğruluq və epistemoloji dəyər baxımından da araşdırmaq mümkündür.

Qısaca, fərzə əsasən, əgər ontoloji müstəvidə ruhdan kənardakı faktorların insan biliyinin formalaşmasında rolu olduğunu isbat etsək, bu zaman nə üçün bu prosesdə insan üçün hasil olan təsdiqlər və ya mülahizələr gerçəkliyə uyğun gəldiyi təqdirdə bilik hesab olunmasın?!

Dördüncüsü: çəlləkdəki beyin arqumenti ziddiyyətsizlik qanunu, 2+2=4 və s. kimi apriori mülahizələri əhatə edib hər iki qrupa şamil olsa da, yəqin xarakterli apriori mülahizələrə şamil olmur, çünki yəqin xarakterli apriori mülahizələrin doğruluğu ilkin aksiomlar[21] və intuitiv biliklərlə əlaqələndirilərək başa düşülür. Belə bir prosesdə beyindən kənardakı faktorlar problem yaratmır; hətta bu faktorların müdaxiləsi və aldatması fərz olunsa belə. İntuitiv mülahizələrin doğruluğunu başa düşmək olduqca asandır, çünki intuitiv mülahizələr insanın vasitəsiz biliyindən xəbər verir. Bu kimi mülahizələrdə “əks edən” ilə “əks olunan”, “bilik” ilə “bilinən” idrak edənin nəzdində hazırdır; insan onların doğru və ya yanlış olmasının fərqinə vara bilər. İlkin aksiomlarda da onların gerçəkliyə uyğun gəldiyini ya predikatın subyekt[22] üçün ilkin və zati olması yolu ilə, ya zehni təcrübə və intuisiya – ilkin aksiomların predikatının subyektdən əxz edilərək predikat ilə subyekt arasında konseptual əlaqənin olması – yolu ilə başa düşmək olar. Beləliklə, intuitiv biliklər, ilkin aksiomlar və onlara əsaslanan qeyri-aksiom mülahizələr doğruluq meyarı və gerçəkliyə necə uyğun gəlmə prosesini göstərməklə hər üç arqumentin – davamlı yuxu arqumenti, aldadıcı şeytan arqumenti və çəlləkdəki beyin arqumenti – əhatə dairəsindən xaric olur.         

Beşincisi: sözügedən arqumentdə ən əsas və önəmli müqəddimə şərti mülahizədir. Bu şərti mülahizə belədir: əgər P doğrudursa, onda mən hal-hazırda çəlləkdəki bir beyin deyiləm. Bu şərti mülahizənin antesedenti özündə iki biliyi ehtiva edir:

1. x məkanında olmaqla bağlı biliyim;

2. x məkanında olmaqla çəlləkdə olmamaq arasındakı implikasiya əlaqəsi ilə bağlı biliyim.

Bu mülahizənin konsekventi isə bir biliyi özündə ehtiva edir: çəlləkdə olmamaqla bağlı bilik. Şərti mülahizələrdə qarşılaşdırma qaydasına əsasən, şərti mülahizəsinin konsekventinin ziddi antesedentinin ziddindən ayrılmazdır. Buna görə də sözügedən arqumentə əsasən, daha dəqiq desək, bu arqumentin ən mühüm müqəddiməsi sayılan şərti mülahizəyə əsasən, bu mülahizənin konsekventini bilməmək onun antesedentini də bilməməyimizi şərtləndirir. Amma bu şərti mülahizənin antesedenti özündə iki şeyi ehtiva edir: 1. x məkanında olmaqla bağlı bilik, 2. x məkanında olmaqla çəlləkdə olmamaq arasındakı implikasiya əlaqəsi ilə bağlı bilik. İki hissədən ibarət olan bir toplunu bilməmək üçün üç hal təsəvvür oluna bilər:

1. birinci hissəni bilmək, ikinci hissəni isə bilməmək;

2. birinci hissəni bilməmək, ikinci hissəni isə bilmək;

3. hər iki hissəni bilməmək.

Aydındır ki, hər üç fərzə görə, biz iki hissədən ibarət olan toplunu bilmirik, çünki hər hansı bir toplunu bilmək onun bütün hissələrini bilməklə həyata keçir. Deməli, çəlləkdə olduğunuzu bilməməyinizdən “Deməli, mən x məkanında olduğumu bilmirəm” nəticəsini çıxara bilməzsiniz, çünki bu toplunu bilməmək birinci hissəni bilməməklə və ikinci hissəni bilməklə də həyata keçə bilər. Beləliklə, çəlləkdə olub-olmamağı bilməməklə x məkanında olmağı bilməməyi hökmən nəticə çıxarmaq olmaz.    

Altıncısı: biliyin gerçəkləşməməsi üçün gətirilən sözügedən arqument özünü təkzib edərək bu həqiqəti aşkarlayır ki, hər hansı bir biliyə istinad etməklə biliyin mövcud olmadığı isbatlanır, bu isə özünü təkzib edir, çünki əgər heç bir bilik mövcud deyilsə, onda sözügedən (x məkanında olmaqla çəlləkdə olmamaq arasındakı) implikasiya əlaqəsini necə bilmək olar? Əgər mövcuddursa, onda biliyin gerçəkləşməməsi üçün niyə və necə arqument gətirilir?!

Yeddincisi: tutaq ki, çəlləkdə olmağı bilməmək ilə x məkanında olmağı bilməmək arasında implikasiya əlaqəsi var və çəlləkdə olmamağı bilməkdən x məkanında olmağı bilməməyi nəticə çıxarmaq olur. Amma bu, digər şeyləri də bilməmək demək deyil. Əgər çəlləkdə olmağı bilməmək x məkanında olmağı bilməməyi şərtləndirirsə, bu ona görədir ki, x məkanında olmaq ilə çəlləkdə olmamaq arasında implikasiya əlaqəsi var. Buna görə də x məkanında olduğumu bilməklə çəlləkdə olmadığımı zəruri olaraq nəticə alıram. Amma əgər çəlləkdə olmamaqla başqa bir şey arasında implikasiya əlaqəsi olmasa, bu zaman həmin şeyin gerçəkləşməsindən çəlləkdə olmamağı nəticə çıxarmaq olmaz. Məsələn, ağ dərili olmaq ilə çəlləkdə olmamaq arasında heç bir implikasiya əlaqəsi yoxdur, elə isə çəlləkdə olmadığınızı bilməməyinizdən ağ dərili olduğunuzu da bilməməyinizi nəticə çıxara bilməzsiniz. Bu nəticəçıxarma o zaman düzgün olar ki, o ikisi arasında implikasiya əlaqəsi olmuş olsun. Beləliklə, sözügedən arqumentin doğru olduğunu fərz etsək belə, bu arqument yalnız onu isbat edə bilər ki, insan çəlləkdə olub-olmadığını bilməsə, bu zaman çəlləkdə yerləşməklə uzlaşmayan nəsnələri də bilməyəcək. Bu isə mütləq biliyi deyil, sadəcə olaraq bəzi gerçəkliklərlə bağlı biliyi inkar edir.       

Məhəmməd Hüseynzadə

Mənbə: “Bilik: mahiyyət, mümkünlük və rasionallıq kitabı, səh. 331-345

Fars dilindən tərcümə: Emin İmanlı

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının təsisçi və baş redaktoru


[1] The brain in a vat argument

[2] Bax: Hilary Putnam, Reason, Truth and History, p. 5.

[3] Ibid, p. 5-7.

[4] The closure prinsiple

[5] Bax: Robert Nozick, Philosophical explanations, p. 168.

[6] Ibid, p. 171-247.

[7] Steven Luper-Foy (ed.), The possibility of Knowledge: Nozick and his Critics, p. 8.

[8] Ibid, p. 167-169.

[9] Biliyin üçhissəli tərifi belədir: “Bilik – əsaslandırılmış doğru inamdır”. – Tərc.

[10] “P” simvolu nəqli cümləyə (məsələn, “Bakı Azərbaycanın paytaxtıdır”), “S” simvolu isə insana işarədir. – Tərc.

[11] Qetier nümunələrində elə bir senari qurulmağa çalışılır ki, həmin senaridə biliyin hər üç şərti ilk baxışda ödənilsə də, intuitiv olaraq orada biliyin gerçəkləşdiyini qəbul etmirik. Yəni insan həmin senaridə əsaslandırılmış doğru inama sahib olsa da, həmin insanla bağlı “o, P-ni bilir” deyə bilmirik. – Tərc.

[12] “P” simvolu burada “siz stula bağlanmısınız” cümləsinə işarədir. – Tərc.

[13] Bax: Ibid, p. 1-6; Nicholas Everitt and Alec Fisher, Modern epistemology, p. 43-45.

[14] Biliyin ənənəvi analizi belədir: “Bilik – əsaslandırılmış doğru inamdır”. – Tərc.

[15] Məsələn, əgər bilsəm ki, “hal-hazırda öz otağımda oturmuşam” və həmçinin bilsəm ki, “əgər hal-hazırda öz otağımda oturmuşamsa, onda yanaşı otaqda ayaqüstə durmamışam”, bu zaman bilirəm ki, “hal-hazırda yanaşı otaqda ayaqüstə durmamışam”. Bu misalda “hal-hazırda öz otağımda oturmuşam”, – cümləsi antesedent, “əgər hal-hazırda öz otağımda oturmuşamsa, onda yanaşı otaqda ayaqüstə durmamışam”, – cümləsi implikasiya əlaqəsi, “hal-hazırda yanaşı otaqda ayaqüstə durmamışam”, – cümləsi isə konsekventdir. – Tərc.       

[16] Bax: Steven Luper-Foy (ed.), The possibility of knowledge: Nozick and his critics, p. 2-8; Jonathan Dancy and Earnest Sosa and Matthias Steup, A componion to epistemology, p. 3-12; Jonatan Dancy, An Inroduction to contemporary epistemology, p. 10-11.

[17] Bax: Jonatan Dancy, An Inroduction to contemporary epistemology, p. 11.

[18] Məqalə boyunca işlədilən “mülahizə (statement)” sözü nəqli cümlə deməkdir. – Tərc.

[19] Bax: Steven Luper-Foy (ed.), The possibility of knowledge: Nozick and his critics, p. 119-322.

[20] Universal idrak dedikdə, məntiqdə işlədilən “universal anlayış” nəzərdə tutulur, universal anlayış da o anlayışa deyilir ki, bir fərddən artığına şamil ola bilir. Məsələn, “insan” anlayışı universal anlayışdır, çünki çoxsaylı fərdlərə şamil olur; İlqara, Samirə, Gülnara, Səbinəyə və s. Partikular idrak və ya anlayış isə belə deyil, o yalnız bir fərdə şamil ola bilir. Məsələn, İlqar xüsusi bir isim kimi yalnız bu ismin qoyulduğu konkret şəxsə şamil olur. – Tərc.

[21] İlkin aksiomlar dedikdə, o aksiomlar nəzərdə tutulur ki, onların tərkibindəki sözləri düzgün təsəvvür etdikdə, heç bir dəlilə ehtiyac duymadan onların doğru olduğunu təsdiqləyirik. Məsələn, “bir şey eyni anda həm var, həm də yox ola bilməz” cümləsi ilkin aksiomdur. Bu ilkin aksiomun doğruluğunu təsdiqləmək üçün heç bir dəlilə ehtiyac duymuruq, bu cümlənin tərkibindəki sözləri düzgün təsəvvür edə bilsək, bu cümlənin doğruluğunu dərhal təsdiqləyəcəyik. – Tərc.  

[22] Subyekt və predikat məntiqi termindir. Bir mülahizə (nəqli cümlə) üç hissədən ibarətdir: subyekt, predikat və bağlayıcı. Məsələn, “insan canlı varlıqdır” mülahizəsində “insan” subyekt, “canlı varlıq” predikat, “dır” isə bağlayıcıdır. – Tərc.  

Contact Us