Yazılar

Həyatın mənası nədir?

Çağdaş dünyada elm qəti olaraq cəmiyyətin məhsuldar qüvvəsinə çevrilib; elm-texnika insan cəmiyyətinin əsas aparacı mühərriki hesab olunur. Müasir elmin metodologiyası eksperimentaldır və bu metodologiya dünyanın beş qitəsindəki bütün rəsmi təhsil və tədqiqat müəssisələrində öyrənilən və istifadə edilən əsas metodikadır.

Çağdaş eksperimental elmin funksiyası təkcə təbiət aləminin müəyyən bir sahəsi ilə məhdudlaşmır, hətta təbiət aləminin ümumi əhatəsindən kənara çıxıraq insan şüurunun və biyososial quruluşun müxtəlif sahələrinə aid məsələləri araşdırmaq, izah etmək və anlamaq üçün yeganə etibarlı metod kimi istifadə olunur.

Ancaq eksperimental elm dünyamızı bütövlükdə deyil, ayrı-ayrı komponentlərini öz süzgəcindən keçirir; əvvəlcə fərziyyə şəklində formalaşmış eksperimental hökmləri heç vaxt qəti şəkildə deyil, əksinə, həmişə şübhə altına alınaraq nəzərdən keçirilir.

İngiltərəli filosof Con Kotinqemin fikrincə, eksperimental sahədə son illərdə əldə edilən diqqətəlayiq uğurlara baxmayaraq, eksperimental elmi müşahidələr varlığımızın və kainatın niyə mövcud olduğuna dair qənaətbəxş bir cavab verə bilmir və əslində, elmin bu baxımdan edə biləcəyi son şey kainatın ayrı-ayrı komponentləri barədə eksperimental müşahidələr aparmaq və onları təsvir etməklə kifayətlənməkdir; hətta müasir dövrdə mənasızlıq hissinin əsas səbəblərindən biri kimi elmi inkişaflar da təqdim edilə bilər. Belə ki, insan həyatının mənalı yoluna maneə kimi gətirilən elmi nəzəriyyələr arasında müasir kosmologiya, Kopernik inqilabı, XVII əsrdə Rene Dekart tərəfindən elmdə final və transsendental səbəblərin aradan qaldırılması və təkamül nəzəriyyəsinin dayandığı fikri də söylənilir.

Beləliklə, müasir elmin gözqamaşdırıcı tərəqqisi ilə ortaya çıxan ilk və bəlkə də, ən vacib problem Nitsşenin başgicəlləndirici nihilist təhdidlərinin, çarəsizlik çağırışlarının baş qaldırması və ya Maks Veberin həyatın öz mənasını itirməsi adlandırdığı ekzistensial problemlərdir.

Bundan əlavə, eksperimental elm çağdaş tələblər və standartlarla ayaqlaşmaq bəhanəsi ilə öz eksperimental paradiqmalarına uyğun olaraq insanların mentalitentinə, ənənəvi dəyərlər sisteminə və transsendental inanclarına qarşı birbaş hücuma keçib ciddi şübhələr yaratdığı üçün insan cəmiyyətində bir çox kəskin ekzistensial böhranlar baş qaldırmaqdadır.

Beləliklə, bu qəbil kəskin ekzistensial böhranların doğurduğu ilk taleyüklü sual belədir: “Həyatın mənası nədir?”  Bu artıq insanların çağdaş dünyamızda tez-tez verdiyi çox yayğın bir sualdır. Xüsusilə özümüzə və sevdiklərimizə çarəsizlik yaşadacaq problemlərlə qarşılaşdığımız zaman həyatın mənası haqda başgicəlləndirici şübhələr əzab və ağrılarımızın dərinliklərində bir-bir kəskin sürətdə baş qaldırır. Bəzi insanlar fərqli mentalitet və düşüncə tərzlərinə görə müəyyən cavablar versələr də, bu zahirən sadə, lakin mürəkkəb suala qənaətbəxş cavab vermək qətiyyən asan deyil; bəziləri deyəcəklər ki, həyat əzablarla doludur və məmnuniyyətsizlik, çarəsizlik çağırışları bütöv həyatımızı öz girdabında boğur. Digərləri isə deyəcəklər: “Əzablarla dolu bu dünyada, ümumiyyətlə, heç vaxt doğulmasaydıq, nə gözəl olardı!”

Amerikalı filosof Susan Volfa görə, eksperimental metodologiyanın təşəbbüskarları həyatda məna axtarışı haqqında çox danışmırlar, bu termini əsasən filosoflar, teoloqlar, terapistlər və ya bir şəkildə həyatları ilə razılaşmayan, lakin bunun səbəbini müəyyənləşdirə bilməyən insanlar istifadə edirlər. Ancaq həyatın mənasının standart meyarı haqqında, ümumiyyətlə, iki əsas yanaşma mövcuddur:

1. Həyatın mənasına naturalist (və ya dünyəvi) yanaşaraq insan həyatı üçün metafizik olmayan bir standart axtaran yanaşmalar; bu qrupa görə, əxlaqi tərzdə yaşamaq, kainatdakı varlıqları sevmək, insanlara xidmət etmək və ya müxtəlif hədəflərə – sərvətə, şöhrətə və səviyyəli sosial bir vəziyyətə yüksəlmək kimi meyarlar həyatın mənası üçün uyğun bir meyar ola bilər.

2. Həyatın mənasına metafizik yanaşan yanaşmalar; ümumiyyətlə, bu kimi yanaşmalar dinlərə fokuslanır və metafizik amillər olmadan insan həyatının mənasız olduğuna inanırlar. Bu sahədəki nəzəriyyəçi filosoflar Tanrı və insanın ölümsüzlüyünü və ya bu iki anlayışdan hər hansısa birini həyatın mənasında əsas amil hesab edirlər.

Jan Pol Sartr və Alber Kamü kimi ateist ekzistensialistlər görə, əzabdolu bu dünyada insanların çoxunun istinad edə biləcəyi mənalı bir həyat üçün ilk şərtlərdən biri qarşına məqsədlər qoymaq və onları izləmək bacarığıdır. Belə ki, insan qarşısına xırda məqsədlər qoyanda və onlara nail olanda özünə əminliyi artacaq və bu kiçik nailiyyətlər insanları əzablarını yüngəllişdirib onun yaşamaya qarşı razılıq və məmnuniyyət hissini artıracaq.

Susan Volfun prespektevi baxımından isə məna sevimli obyektlərdən və əlbəttə, onlarla müsbət əlaqədən yaranır. Bu fikir bir insanın həyatının yalnız gözəl şeylər haqqında dərindən düşündüyü və ya bunlardan həyəcanlandığı, maraqlandığı və heyranlıq hissi keçirdiyi təqdirdə mənalı ola biləcəyini ifadə edir.

Ancaq adıkeçən hər bir mütəfəkkirin iddialarının əksinə olaraq, bir çoxumuzun həyatdakı rolu o həddə böyük və sarsılmaz deyil ki, özümüzə qəti hədəflər müəyyən edə bilək. Gələcək üzərində kontrol və nəzarətimiz isə o dərəcədə yüksək deyil ki, səyimizin əsas məqsədləri kimi müəyyən istəklərin yerinə yetirilməsinə qəti zəmanət verə bilək.

Görünən odur ki, həyatda yalnız transsendental məqsədlərə və müqəddəs ideologiyalara inanmaqla qənaətbəxş bir məna əldə edilə bilərik. Bu cür düşüncə və inancların işığında insanın səyləri və fəaliyyətləri geniş bir fövqəlinsani fəaliyyət və səylərin bir hissəsinə çevrilir. Beləliklə, insanın bu istiqamətdə etdiyi hər şey ali bir məna kəsb edir və hətta ölüm həyatın son nöqtəsi olaraq onun mövcud həyatı üçün hər hansısa bir təhlükə və qorxu yaratmır.

Bəşər Məhəmmədli

Qonaq yazar

Contact Us