Yazılar

İbn Sina: “Havada asılı insan” arqumenti

1. Giriş

Həqiqəti bilmək daim insanın maraq dairəsində ilk sırada gəlir. Həyatı ilə sıx əlaqəli olan nəsnələrin həqiqətini bilmə istəyi durmadan insanı narahat edir; xüsusən də öz həqiqətini bilmə istəyi. Bəzi filosofların haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, “mən kiməm?” – sualı fəlsəfənin başlanğıc sualıdır. Bu əsasla “mənim həqiqətim nədir?”, “mən bu fiziki bədəndənmi ibarətəm?” və s. bu kimi suallar insanın qaçılmaz suallarıdır.
İnsanın həqiqətinin nə olduğu haqda, başqa sözlə, “mən kiməm?” – sualına cavab olaraq deyilə biləcək ciddi bir fəlsəfi görüşün müəllifi İbn Sinadır. Bu görüş “havada asılı insan” adı ilə tanınır. O bu görüşü ilə insanın həqiqətinin təkcə bədəndən ibarət olmadığını, maddədən başqa mücərrəd (qeyri-maddi) bir gerçəkliyinin olduğunu qeyd edir. Bu qısa yazıda “havada asılı insan” arqumentini açıqlamağa çalışacağam.


2. Arqumentin izahı

İbn Sina bu görüşə “Şəfa” adlı kitabında ruhun bədəndən ayrı bir mücərrəd gerçəkliyə malik olduğundan danışarkən işarə edir. O bu görüşü belə izah edir: fərz edək ki, insan görmə, dinləmə, dadma, toxunma, qoxlama kimi duyğu orqanlarından və habelə təxəyyül, xatırlama, təsəvvüretmə kimi zehni qüvvələrdən istifadə etməyəcəyi bir fəzadadır, başqa sözlə, vakuum içərisindədir, heç bir şey onun diqqətini dağıtmır; nə yel əsir, nə səs eşidir, nə qoxu alır, nə nəyəsə toxunduğunu hiss edir, nə nəyisə təxəyyül edir və ya xatırlayır, bir sözlə, zahiri və batini qüvvələrindən heç biri onun diqqətini özünə çəkəcək nəsə etmir. Nəticədə sadalanan qüvvələrdən əldə edilən hər bir bilikdən özünü tamamilə təcrid edir. Belə bir vəziyyətdə insan özünü bütün biliklərdən təcrid etsə də, bir bilikdən əsla özünü təcrid edə bilmir: “özünüdərk”. Yəni insan belə bir fəzada “öz”ünü bilməyə bilmir, bu zaman öz həqiqətini – “mən”ini müşahidə edir. 


3. Arqumentin nəticələri


“Havada asılı insan” arqumenini analiz edəndə bir neçə nəticəyə gələ bilərik. Bu yazıda dörd nəticə ilə kifayətlənəcəyik:
1. İnsanın bədəndən ayrı da bir gerçəkliyi var, belə ki, xarici və daxili qüvvələrin – duyğu orqanları və zehni qüvvələrin – işləməyəcəyi bir yerdə bir gerçəklik özünü aşkar edir. Bu gerçəkliyi şərti olaraq “mən”, “nəfs”, “ruh”, “öz” və s. adlarla adlandıra bilərik; onların hamısı bir həqiqətə işarə edirlər. Adlar bir o qədər də önəm kəsb etmir, əsas olan belə bir gerçəkliyin var olmasıdır. Bu yazının davamında həmin gerçəkliyə işarə etmək üçün “ruh” sözündən istifadə edəcəyik.
2. Bu gerçəklik – “ruh” – mücərrəd bir həqiqətdir, çünki onu nə xarici, nə də daxili qüvvələrimizlə dərk edə bilirik. Bu iki qüvvənin qırmağına yalnız “maddi nəsnələr” düşə bilir. Ortada bu iki qüvvənin qırmağına düşməyən bir gerçəklik varsa (ki, var) və buna baxmayaraq, yenə dərk olunursa, o daha maddi nəsnə deyil.
3. Ruh və bədən bir-birlərindən tamamilə fərqli mahiyyətlərə sahib iki gerçəklikdir; biri mücərrəd, yəni qeyri-maddi, o biri isə maddidir. Bu o deməkdir ki, hər iki gerçəkliyin özünəməxsus xüsusiyyətləri var.
4. İnsan özünü – ruhunu yalnız vasitəsiz idrak müstəvisində dərk edə bilər, Belə ki, insan bu müstəvidə heç bir vasitə olmadan, birbaşa öz varlığı ilə, obrazlı desək, öz “çılpaq mən”i ilə üzləşir. Bu o deməkdir ki, özünüdərk və ya özünübilmə heç bir kənar hadisəyə yer buraxmır. Belə ki, bu müstəvidə vasitə ola biləcək nə bir maddi akta, nə də təxəyyül, xatırlama və təsəvvüretmə kimi zehni bir akta yer qalır.


4. Arqumentin “özünüdərk” əsasında oxunuşu

İnsanın öz həqiqətini heç bir vasitə – xarici və ya zehni – olmadan birbaşa dərk etməsinin aydınlaşması üçün insanın özü ilə bağlı olan qeydsiz-şərtsiz biliyinə diqqət etmək lazımdır. Belə ki, insan özünün var olduğunu dərk edir və bilir. Bu halda özü ilə bağlı olan bilikdə insanın özündən başqa təsəvvür oluna biləcək hər bir kənar vasitə “başqası” deməkdir. Deməli, ortada bir vasitə olarsa, bu, insanın özü deyil, başqasıdır. Belə olan halda isə insan əvvəlcə o “başqası”nı dərk etməli və bilməlidir, daha sonra o başqasının vasitəsi ilə özünü dərk etməli və bilməlidir. Bu da məntiqi baxımdan ya sonsuz silsiləyə, ya da qapalı dairəyə yol açacaq. Belə ki, əgər insan başqasını özündən öncə dərk edirsə, bu zaman özünü dərk etməsi üçün yenə iki hal təsəvvür olunur:
A. Başqasını dərk etdikdən sonra özü vasitəsi ilə özünü dərk edir.
B. Özünü dərk etməsi üçün daha bir başqasına ehtiyac duyur.


“A” bəndi qapalı dairəyə yol açır. Belə ki, hər bir “başqası”nı dərk etdikdə, ya “B” bəndi ilə nəticələnir, ya da dərk edən yenə də insanın özü olacaq və bu da “A” bəndidir. Dərk edən əgər insanın özü olsarsa, daha ikinci dəfə “başqası”nın vasitəsi ilə özünü dərk etmək bir məna kəsb etməyəcək. Nəticədə insanın özünü vasitələrlə dərk etməsini isbat edərkən yaranan bu qapalı dairədən qurtulmaq üçün təkcə bir yol qalır: “öz”ün “başqası” olması. Bu isə apaydın bir paradoksdur. “Öz”ün bir mənası var, “başqası”nın da ayrı bir mənası. “Öz”ün eyni zamanda “başqası” ola bilməsi ziddiyyət qanununun pozulması deməkdir. Başqa səzlə desək, “öz” və “başqası”nın eyni olduğunu qəbul etsək, onda nə “öz”, nə də “başqası” bir məna kəsb edəcək. Belə olan halda isə, ümumiyyətlə, danışmaq üçün yer qalmayacaq.


“B” bəndinə gəlincə, o, sonsuz silsiləyə yol açır. Belə ki, mən özümü dərk etmək üçün “başqası”na ehtiyac duyuramsa, o “başqası” da özüm olarsa, yenə də “A” bəndi ilə nəticələnəcək. “A” bəndi ilə nəticələnməməsi üçün özümü onun vasitəsi ilə dərk edəcəyim “başqası”nın da bir “başqası”na ehtiyacı var. O “başqası”nın da digər bir “başqası”na və beləcə sonsuza qədər mən özümü dərk edə bilməyəcəyəm.
Qeyd edək ki, arqumentdə keçən “başqası” ifadəsini hər bir təcrübə üçün keçərlidir. Belə ki, əgər “zehin bütün bilikləri formalaşdırır” kimi bir fizikalist yanaşma ilə çıxış etsək, yenə də burada “zehin” “başqası” deməkdir. Beləcə, zehnin bütün bilikləri formalaşdırmasının içində insanın özü ilə bağlı olan biliyi, başqa sözlə, özünüdərki də yer alır. Bu halda da yuxarıda qeyd etdiyimiz arqument yenə işə düşür:


A. Zehin vasitəsi ilə özümü dərk etmək üçün öncə zehni dərk edirəm, daha sonra isə özümü. Özümü dərk edirəmsə, yenə də bu ya vasitəsiz, yəni özümlə həyata keçir, ya da özümdən başqa bir vasitə ilə. Vasitəsiz həyata keçirsə, bu zaman zehni dərk etməyim bir məna kəsb etməyəcək. Vasitəli dərk edirəmsə, onda yenidən vasitəsiz dərk edəcəyim versiyasına dönməmək üçün başqa bir vasitəyə ehtiyac duyacağam; o da bir “başqası”na, o da bir “başqası”na. Beləcə, “A” bəndində heç vaxt özümü dərk edə bilməyəcəyəm.


B. Zehnin varlığını dərk etmək üçün daha “başqası”nı dərk edirəm. Əks halda, özümü dərk etməli olacağam, bu da yenə “A” bəndinə qayıdır. “A” bəndində özümü özüm olaraq dərk etdikdə zehin aradan qalxırdı deyə, “B” bəndinə istinad etməli olurduq və “B” bəndində də sonsuz silsilə problemi ilə üzləşirdik. Sonsuz silsilə problemi ilə üzləşməmək üçün tək çıxış yolu “A” bəndidir. “A” bəndində də paradoksdan qurtulmaq üçün tək çıxış yolu “B” bəndidir. Hər iki variant da qısırdır. Nəticədə yenə də insan özünü vasitəsiz olaraq birbaşa dərk edir.

Hadı Hadıyev

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının üzvü

Contact Us