Yazılar

“Mən” – bədəndən fərqli bir nəsnə kimi

İnsanın, özünün öz bədəni ilə eyni olduğunu düşünməsi yanlışdır. Göstərmək lazımdır ki, “öz” elə özün bədəni deyil; “mən” mənin bədəni deyil. Ən azı, bizdə “şüur sahəsi” kimi ifadə edə biləcəyimiz bir sahə var, belə ki, bu sahə hətta bədənin varlığını gərəkli qılsa da, özü bədən deyildir. Başqa sözlə, hətta əgər bədən şüurun gerçəkləşməsi üçün gərəkli şərt olsa da – bu o deməkdir ki, əgər bədən olmasa, şüur da olmayacaq – şüur bədəndən tamamilə fərqlidir, çünki bir nəsnənin gərəkli şərti o nəsnənin özündən tamamilə fərqlidir. Hər hansı bir varlığın şüurlu (conscious) ola bilməsi üçün, mütləq, bədən və cisim olmalıdır. Amma hətta bunu qəbul etsək belə, yenə də şüur (consciousness) bədənin özündən tamamilə fərqlidir.

Sözügedən düşüncənin yanlış olmasını fəlsəfi yolla göstərmək olar, yəni biz bir zehin filosofu kimi əsaslandırmalıyıq ki, biz insanlarda bizim bədənlə məhdudlaşdırılmağımızla uyğun gəlməyən nəsnələr var; biz insanlarda elə nəsnələr var ki, onların özü inkaredilməz olsa da, onlar bizim yalnız bədəndən ibarət olmağımızla uyğun gəlmirlər. Məsələn, biz insanlardakı “intensionallıq” bizim sadəcə cisimdən ibarət olmağımızla uyğun gəlmir. İntensionallıq (hərfi mənada “nəyəsə yönəlmə”, “nəyinsə barəsində olma” – tərc.) bizim sadəcə bədəndən ibarət olmadığımızı göstərə bilən önəmli arqumentlərdən biridir.

İntensionallıq 19-cu əsrdə fenomenoloqların fərqinə vardığı önəmli bir mövzudur. 19-cü əsrə qədər təxminən bütün filosoflar hesab edirdilər ki, həm bir sıra obyektiv (xarici) varlıqlar var, həm də bir sıra subyektiv (zehni) varlıqlar. Hamısı deyirdi ki, varlıqlar ya obyektivdir, ya da subyektiv. Amma obyektiv varlıqlarla subyektiv varlıqları bir-birindən ayırd etmək üçün dəqiq bir meyar göstərilməmişdi. 19-cu əsrdə Almaniyadakı fenomenoloqlar fərqinə vardılar ki, intensionallığın köməyi ilə bu iki növ varlığı bir-birindən ayırd etmək olar; obyektiv varlıqlarda intensionallıq yoxdur, amma subyektiv varlıqlarda var. Əgər bir varlıq “x”-ə malik olsa və digər varlıq isə “x”-ə malik olmasa, aydın olur ki, bu iki varlıq eyni deyil. Deməli, bizim xarici dünyadan fərqlənən bir zehin dünyamız da var. İntensionallığı fəlsəfi terminlər əvəzinə qrammatik dildən istifadə edərək izah etmək istəsəm, belə deyə bilərəm: intensionallıq – yəni daxilinizdəki hər hansı bir şey ifadə edilərkən “şəkilçi” ilə ifadə edilməlidir. Bu, intensionallığın qrammatik izahıdır: sevmək – hansısa nəsnəni sevməkdir; nifrətlənmək – hansısa nəsnədən nifrətlənməkdir; ümidlənmək – hansısa  nəsnəyə ümidlənməkdir; qorxmaq – hansısa nəsnədən qorxmaqdır; qəzəblənmək – hansısa nəsnəyə qəzəblənməkdir; utanmaq – hansısa nəsnədən utanmaqdır; inanmaq – hansısa fikirə inanmaqdır. Diqqət etsəniz, görərsiniz ki, sizin daxilinizdəki hər bir şey dillə ifadə ediləndə şəkilçi ilə ifadə olunur. Əlbəttə, bu izah bir az məcazi formada səslənsə də, mövzunu yaxşıca izah edir. Mən “sevirəm” desəm və siz də “kimi sevirsiniz?” – deyə soruşsanız və mən də  qayıdıb “heç kimi, sadəcə sevirəm”, – deyə cavab verə bilmərəm. Mən hər hansı bir kəsi sevməliyəm, hər hansı bir kəsə nifrət etməliyəm, hər hansı bir kəslə dost və ya düşmən olmalıyam, hansısa bir hadisəyə ümid bəsləməliyəm, hər hansı bir hadisədən qorxmalıyam, nəyəsə qəzəblənməli və ya nədənsə utanmalıyam. Bizim bütün daxili hallarımız – inamlar, duyğular, emosiyalar, həyəcanlar, istəklər – şəkilçi ilə ifadə olunmalıdır. Amma dənizdə üzməkdə olan balıq – nəyəsə və ya nədənsə balıq deyil, qəzəblənmək – nəyəsə qəzəblənməkdir; utanmaq – nədənsə utanmaqdır, amma balıq – nəyəsə və ya nədənsə balıq deyil (yəni balıq “-a4” və ya “-dan2” şəkilçisi ilə ifadə olunmur, – tərc).

Fenomenoloqlar anladılar ki, intensionallıq subyektiv nəsnələrlə obyektiv nəsnələri bir-birindən ayırd edən meyardır. İntensionallığa malik olan hər bir nəsnə asılıdır, yəni daxilimizdəki hər bir nəsnə başqa bir nəsnəyə asılıdır; mənim sevgim hər hansı bir nəsnəyə asılı olur, qəzəbim hər hansı bir nəsnəyə asılı olur. Həmin o nəsnənin özü isə obyektiv və ya subyektiv nəsnə ola bilər, amma qəzəbin özü subyektiv nəsnədir. Mən kiməsə qəzəblənirəmsə, o, obyektiv nəsnədir. Mən utanıramsa, məsələn, öz tənbəlliyimdən utanıram, tənbəlliyim isə öz növbəsində subyektiv nəsnədir. Deməli, mənim daxili hallarımın asılı olduğu həmin o nəsnə öz növbəsində obyektiv və ya subyektiv nəsnə ola bilər. Amma daxili halların özü subyektiv nəsnədir. Daxili hallar intensionallığa malikdir və özlərini nəyəsə asılı etməlidirlər. Başqa sözlə desək, biz bir mənada asılılıq və asılılıqsızlığı subyektiv nəsnələrlə obyektiv nəsnələri bir-birindən ayırd edən fərq kimi qəbul edirik. Asılılıq – nəyəsə asılı olmaq deməkdir, bizim daxili hallarımız və inamlarımız asılıdırlar. Mən “inanıram” deyəndə, siz qayıdıb deyirsiniz ki, “nəyə inanırsınız?” Mənim cavabım “inanıram” şəklində ola bilməz, mən deməliyəm ki, məsələn, mən bu günün bazar günü olduğuna inanıram. Mənim inamım “bu gün bazar günüdür”-ə asılıdır. Buna intensionallıq deyirik.

İntensionallıq göstərir ki, obyektiv və subyektiv varlıqlar eyni cinsdən deyil. Bəzi filosoflar bu arqumenti bizim bədəndən fərqli bir sahəyə malik olmadığımızı isbatlamaqda uğursuz hesab etməyə çalışıblar, amma zehin filosoflarının əksəriyyəti bu günə qədər hesab edir ki, intensionallığı “daxil” ilə “xaric”i bir-birindən ayırd edən meyar kimi qəbul etmək lazımdır, yəni maddə və təbiət aləmi sayılan “xaric” maddə və təbiət aləmi sayılmayan “daxil”dən tamamilə fərqlidir. Siz bu “daxili nəsnə”yə bədən olmadıqca malik olmaya bilərsiniz. Zatən demək olar ki, hamı yekdil şəkildə qəbul edir ki, cismim olmadıqca daxilim də yoxdur, amma bütün bunlara baxmayaraq, cisim gerçəkləşəndən sonra məndə elə bir nəsnə gerçəkləşir ki, onun özü daha cisim cinsindən hesab olunmur.    

Mustafa Məlikiyan

Mənbə: “Asiman yarığından görünən Yer” kitabı, səh. 124-127

Fars dilindən tərcümə: Emin İmanlı

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının təsisçi və baş redaktoru

Contact Us