Yazılar

Nə üçün ölüm bu qədər vahiməlidir?

“Ölüm mümkün olan ən qəti real gerçəklikdir”.

– Martin Haydeger

Ölüm insan həyatında ən vacib qorxu qaynaqlarından biri hesab olunur. Bəs bu dərin ekzistensial qorxunun kökü nədir? İnsanlar özlərinin və yaxınlarının ölümünü niyə bu qədər kədərli və qorxulu hesab edirlər? Çox güman ki, ölüm qorxusu qaçılmaz olaraq bizə vurduğu ziyan və itkidən qaynaqlanır. Ölüm anının yetişməsi öz həyatımızı və ən əziz sevdiklərizin həyatını itirmək deməkdir və o an gəlib çatdıqda isə insanın yaşama dair bir çox xəyalları, arzu və planları iflasa uğrayır.

Ancaq, doğrudanmı, ölüm həyatımıza bu qədər kəskin ziyan vura və bu dərəcədə ciddi tədirginlik yarada bilər? Görəsən, ölməkdən vahimələnməyi ağlabatan və rasional hesab etmək olarmı?

Bu suala konkret və qənaətbəxş cavab vermək bir qədər çətindir, çünki insanlar tarix boyunca fərqli coğrafi, siyasi, sosial-iqtisadi, mədəni, dini və etik kontekslərdə bu suala fərqli cavablar veriblər. Dini düşüncə kontekstində ölüm qorxusu çox vaxt əsassız sayılır, çünki bu kontekstdə insan həyatı öldükdən sonra da davam edir və ölüm yolun sonu deyil. Deməli, Freyd kimi mütəfəkkirlər dinin qalıcı olması və dini inancın əsrlər boyunca davam etməsinin sirrinin dinin ölüm qorxusu və kədər qarşısında insana təsəlli verməsi olduğuna inanırdılar. Özümüzün və yaxınlarımızın ölüm qorxusu bəzən bizi o qədər sarsıdır ki, yaşamaq istəyi və cəsarətimiz zəifləyir. Ancaq ölümdən sonrakı həyat vədi ilə din qorxumuzu aradan qaldırır və bu dünyadakı yaşama dair qorxu və kədərimizi yüngülləşdirir.

Əlbəttə ki, dini cavablarla yanaşı, qeyri-dini baxımdan da “itki doktrinası”na müxtəlif rasional cavablar verilib. Yəni bəzi filosoflar ölüm qorxumuzu dini metafizikaya müraciət etmədən müalicə etməyə çalışıblar. Misal üçün, Bernard Viliyams kimi filosofların fikrincə, ölümsüzlük insanın boynuna dolanmış halqalar kimi yorucu və cansıxıcıdır; buna görə də ölümün heç də zərərli deyil, əksinə, qurtarıcı və mənalı ola biləcəyinə inanırdılar və onların fikrincə, elə buna görə də ağıllı adam bunu bir fakt olaraq qəbul etməlidir.

Müasir dövrün filosoflarından əlavə, qədim yunan mədəniyyətində də bəzi filosoflar “itki doktrinası”nı inkar etməyə çalışıblar. Bu filosoflar arasında xüsusilə Epikür və ardıcılları söz sahibi idilər. Epikür və şagirdləri Tanrı, ya da ölümdən sonrakı həyat düşüncəsinə müraciət etmədən insanın ölüm qorxusunu aradan qaldırmağa və ölüm qorxumuzun təməldən əsassız olduğunu göstərməyə çalışırdılar. Ölümün itkiyə səbəb olmadığını və buna görə də qorxu üçün bir səbəb olmadığına inanırdılar. Epikür ənənəsində “itki doktrinası”nı təkzib etmək və ölüm qorxusunun məntiqsizliyini sübut etmək üçün iki mühüm arqument irəli sürülüb:

1. Lukretiusun “Simmetriya” arqumenti;

2. Epikürun “Zamanlama tapmacası” arqumenti.

Lukretius şeylərin təbiəti haqqında yazdığı şah əsərində öz “Simmetriya” arqumentini belə izah edir: “Var olmadığımız və dünyaya gəlməmişdən qabaqki o uzaq günlər bizdə heç bir narahatlılığa səbəb olacaq təşviş və vahimə yaratmır. Doğuşa qədər olan o uzun günləri düşündükdə, bizi təşvişə salacaq və ya narahat edəcək hər hansı bir şey tapmırıq.  Buna görə də gələcəkdə olmayacağımız zaman da, varlığımızın əsas tərkib hissəsi olan ruhumuzla bədənimizin birliyi pozularaq yoxluğa yenidən qovuşduğumuz zaman da başımıza tamamilə yeni bir təhlükəli və zərərli hadisə gəlməyəcək: ilk təcrübə bizim üçün qorxulu olmadığı kimi, sonrakı təcrübə də qorxulu olmayacaq”. Başqa bir yerdə isə belə deyir: “Biz dünyaya gəlməmişdən əvvəl mövcud olan sonsuzluğa baxın. Bu uzun müddətli yoxluğun əsla narahatlıq və qorxu üçün bir səbəb olmadığını görürük. Bu, təbiətin ölümdən sonrakı vəziyyəti görə bilmək üçün qarşımıza qoyduğu bir güzgüdür”.

Beləliklə, Lukretiusa görə, insan olaraq həyatımızı iki yoxluq əhatə edir: doğuşdan əvvəlki yoxluq və ölümdən sonrakı yoxluq. Dünyaya gəlməyimizdən milyonlarla il qabaq biz yox idik, ölümümüzdən sonra da milyonlarla il keçəcək və biz olmayacağıq. Yaxşı, bu arqument haqqında nə demək olar? “Simmetriya” arqumenti filosoflar tərəfindən müxtəlif şəkillərdə tənqid edilib. Lukretiusun düşüncəsinin əksinə olaraq, doğuşdan əvvəl və ölümdən sonrakı yoxluq arasında bir sıra əhəmiyyətli fərqlər var. Bu ikisi arasındakı üç əsas fərq aşağıdakılardan ibarətdir:

Birinci fərq: doğuşdan əvvəlki yoxluq müvəqqətidir və nəticədə arzuolunan “varlığa” seçvrilmək deməkdir.  Ancaq ölüm varlıq aləmindən daim uzaqlaşmaq deməkdir, yəni əbədi ölüm bizi yaşam qapısından həmişəlik olaraq uzaqlaşdıracaq.

İkinci fərq: bəzi tənqidçilərə görə, ölümdən əvvəlki və sonrakı yoxluq arasındakı fərqlərdən biri doğum vaxtımızı gecikdirə və ya tezləşdirə bilməməyimiz və bu səbəbdən doğum vaxtımızın (yəni daha qısa və ya daha uzun olaraq) bizim kontrolumuzdan kənarda olmasıdır. Məsələn, valideynlərim on il əvvəl və ya on il sonra ailə qursaydılar, övladları mən yox, potensial qardaşlarımdan biri ola bilərdi. Ancaq müəyyən dərəcədə ölüm vaxtımızı gecikdirməyi və ya tezləşdirməyi kontrol edə bilərik, bu o deməkdir ki, ölüm vaxtı üzərində nisbi nəzarətimiz var. Misal üçün, sağlam qidalanmaqla, idman etməklə, sağlamlığımızı qorumaqla ömrümüzü artıra bilərik. Tibbi texnologiyanın inkişafı orta ömrümüzü xeyli artırıb. Digər tərəfdən, könüllü olaraq, məsələn, intihar etməklə də ölümə təslim ola bilərik və beləliklə, ölümümüzün vaxtını nisbətən müəyyənləşdirə bilərik.

Üçüncü fərq: bu fərq daha vacib və düşündürücü hesab oluna bilər. İngilis filosofu Derek Parfit hesab edir ki, zehni quruluşumuz gələcəyə keçmişdən daha çox qiymət verir və ona görə də biz gələcəyə keçmişdən daha çox aidik. Sanki gəcələcək həyatımızdakı yaxşı şeyləri keçmişdəki bütün pis şeylərdən üstün tuturuq. Bəs keçmişə və gələcəyə münasibətdə bu emosional asimmetriyanın səbəbi nədir? Bu psixoloji fenomenin bir səbəbi şəxsiyyətimizi möhkəmləndirən və həyat yolumuzu müəyyənləşdirən ən vacib planların və missiyaların gələcəyimizdə olması ola bilər. Odur ki həyatımızın gələcəyində bu ideallara çatmağı planlaşdırır və bu yolla da şəxsiyyətimizi daha tutarlı və davamlı etməyə çalışırıq.

Epikür ölüm qorxusunu həyat fəlsəfəsi kontekstində analiz edir. Onun fikrincə, fəlsəfənin məqsədi insan xoşbəxtliyidir. Epikür əvvəlcə iki növ zövqü bir-birində ayırır: dinamik zövq və statik zövq. Dinamik zövq təbiətimizi şirin anlar və məmnuniyyətlə dolduran pozitiv bir təcrübədir. Ancaq statik zövqün neqativ cəhəti var. Biz insanlar statik ləzzətdən o zaman zövq ala bilirik ki, ağrı-acıları varlığımızdan uzaqlaşdıra bilək. Epikürun fikrincə, bu iki zövqün arasındakı ən vacib fərqlərdən biri dinamik zövqün sonsuz və doymaz bir təcrübə olduğuna inanmaqdır, yəni ondan nə qədər həzz almaq istəsək də, doymur və həvəsli olaraq daha çox istəyirik. Ancaq statik ləzzətin bir həddi var, yəni bir nöqtədə mükəmməlliyə çatır. İnsan bütün dərdlərindən qurtula biləndə, nəhayət, tamamilə ağrısız bir vəziyyətə çatır və bu, zövqün mükəmməlliyinin həddidir. Epikür üçün həyatın son hədəfi statik ləzzətdir.

İkinci mərhələdə Epikür bizə bütün təşviş və nigarançılıqlarımızın mənbəyinin qorxu olduğunu söyləyir və bu qorxunun özü isə dörd əsas mənbədən qaynaqlanır və həyatımızın içinə daxil olur: Tanrı qorxusu, xoşbəxtliyə çatmamaq qorxusu, xoşagəlməz hadisələrin qorxusu və nəhayət, ölüm qorxusu.

Üçüncü addımda Epikür bizə bu dörd əsas qorxu ilə necə davranmağı öyrədir. Onun fikrincə, insan bu dörd dəhşətli qorxu yaradan çeşmənin qarşısını ala bilsə, ruhumuzdakı o çeşmələrdən axan qaranlıq və qorxulu sular tədricən durulacaq; bu ağrılı amilləri aradan qaldırmaqla xoşbəxtliyin kamilliyinə, yəni son statik ləzzət təcrübəsinə nail olmaq olar.

Ancaq burada, əlbəttə ki, müzakirə mövzumuz Epikürün ölüm qorxusu məsələsinə baxışıdır.  Onun fikrincə, ölüm qorxusundan qurtulmağın yolu  yalandan ölməyəcəyimizə inanmaq və ya özümüzü əbədi həyat düşüncəsi ilə təsəlli etmək deyil. Onun fikrincə, orijinal həll yolu ölüm fenomenini araşdırmaq və bu analiz əsasında ölümün kökündən pis bir şey olmadığı qənaətinə gəlməkdir. Onun sözlərinə görə, ölümün gerçəkliyi qorxu və vahimiyə səbəb deyilsə, onun qabaqcadan proqnozlaşdırılması da narahatlıq və təşvişə səbəb olmamalıdır.

Əslində, Epikürün arqumentinin əsasını bəzən “zamanın sirri” adlandırılan şey təşkil edir: ölümdən qorxmağımız üçün mütləq onunla sinxronlaşmalıyıq, amma görünən odur ki, simmetriyamız və ya ölümlə uzlaşmağımız heç vaxt baş verməyəcək. Ölüm gələndə kimə ziyan dəyəcək? Əgər ölmüşəmsə, itkiyə məruz qalan “mən” daha qalmayıb. Bu vəziyyətdə ölüm itkisi kimə və ya nəyə zərər vuracaq?

Maraqlıdır ki, Epikürün arqumentinə qarşı ən mühüm tənqidlərdən biri hər hansı bir şeyin itkisinin hansı şəraitdə zərərli ola biləcəyi ehtimalına necə yanaşılması ilə əlaqədardır. Epikürə görə, bir şey bizim üçün yalnız empirik müşahidə vasitəsi ilə ondan təsirləndiyimiz zaman zərərli olub, bizə nəsə bir xələl yetirə bilər. Tutaq ki, mən hər hansı bir parkda gəzirəm və kimsə arxamdan mənə yumruq atır, amma yumruğu mənə dəymir və mən özüm də bilmədən yoluma davam edirəm. Bu vəziyyətdə, o şəxsin mənə zərər verdiyini və ya xələl yetirdiyini söyləmək çətindir. Bu itki qavrayışına “empirik qavrayış” deyə bilərik.

Göründüyü kimi, bu empirik qavrayışa əsasən, ölümdən sonra insanlara zərər vermək və ya nəsə bir xələl yetirmək mümkün deyil. Ancaq bu iddianın əksinə olaraq, intuitiv olaraq inanırıq ki, kimsə ölümündən sonra kiminsə yaxşı adını, şöhrətini mənimsəyirsə və ya onun vəsiyyətini yerinə yetirmirsə, əslində, ona bu və ya digər şəkildə zərər vermiş və ya xəyanət etmiş olur. Yəni çoxumuz intuitiv olaraq insanın ölümdən sonra zərər görəcəyinə inanırıq. Gündəlik həyatda da insanın hansısa bir hadisədən heç xəbərdar olmadan zərər gördüyünü və ya hadisənin indiki həyatına neqativ təsir göstərmədiyini düşündüyümüz bir çox hallarla qarşılaşırıq.  Tutaq ki, bir lotereya bileti almışam. Təsadüfən bu bilet mənim xəbərim olmadan qazanan biletdir. İndi təsəvvür edək ki, kimsə məndən fərqinə varmadan həmin bileti oğurlayır və səhvən bileti itirdiyimi düşünürəm, buna görə də biletimin çox böyük bir pul qazandığını heç vaxt bilmirəm.  Bu vəziyyətdə normal həyatımı davam etdirirəm; belə bir halın olmasına baxmayaraq, maddi və psixoloji həyatımda heç bir şey əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmir. Bu vəziyyətdə oğrunun, həqiqətən, mənə zərər verdiyini iddia etmək mümkündürmü?  Empirik qavrayışa görə, cavab mənfidir. Ancaq görünən odur ki, oğru, həqiqətən, ciddi bir şəkildə mənə ziyan vurub. Çünki hazırkı rifah səviyyəm qazanan bilet sayəsində olduğundan daha yaxşı ola bilərdi və oğru, həqiqətən də, başıma gələ biləcək daha yaxşı vəziyyətdən məni məhrum edib. Bu səbəbdən Epikürün ölümün zərərli olmadığı iddiasına əsası olan simmetriya və ya uzlaşma şərti yanlış olacaqdır; buna görə də Epikür ölümün insan qorxusunun səbəbi olmadığı iddiasını sübut edə bilməz.

Beləliklə, ölüm qorxusu insana iki formada əzab verə bilər: itirilmək əzabı və həyatın mənasızlıq qorxusu. Qənaətimcə, sonuncunun birincidən daha acı və ölümcül olduğuna inanmaq olar. İnsanın qurtuluşunu öz şüarlarına çevirən dinlər həmişə ölüm kimi kədərli təcrübələrə haqq qazandırmağa, insan həyatını məna ilə doldurmağa və bununla da əzablarını azaltmağa çalışırlar. Din metafizik və transsendent bir istinad nöqtəsi göstərib ölümü bu istinad nöqtəsi ilə əlaqələndirərək bütün kainata fövqəltəbii bir baxış təqdim edir və bu baxışın kontekstində ölüm həqiqətinin, insanın mövcud həyatı ilə heç bir ziddiyyətdə olmadığını ifadə edir. Dini mədəniyyətdə ölüm həqiqəti, bulanıqlıq, narahatlıq və çətinliklərlə dolu maddi həyatdan ayrılmaq, azad və sakit yeni bir həyata köçməkdir. Ölümü, ümumiyyətlə, ölümdən sonrakı həyatla əlaqəli vahid bir dəyər sistemində yerləşdirmək onun mənasızlığını və vahiməsini yüngülləşdirə bilər.

Bəşər Məhəmmədli

Qonaq yazar

Contact Us