Yazılar

Özünüdərk haqqında bir baxış

Hamımız özünüdərk haqda nələrsə eşitmişik, nələrsə oxumuşuq və nələrisə bilirik. Təkcə bununla bitmir, özünüdərk, özünütanıma kimi təlimləri ən ali təlimlər sırasında, bəzən bunların başında gələn həqiqət kimi qəbul edirik. Düşüncə tarixinin hər səhifəsində “özünütanıma”, “özünüdərk”, “özünəqayıdış” kimi ifadələrlə rastlaşırıq. Dinlərdən, mütəfəkkirlərdən, müdriklərdən eşitdiyimiz ən əsas təlimdir özünüdərk təlimi. Özünüdərk təlimi nədir? Fəlsəfi olaraq bu təlimi necə dəyərləndirmək olar?

Əvvəlcə özünüdərk məsələsinin niyə irəli sürüldüyünü, niyə özünüdərkdən danışıldığını nəzərdən keçirməliyik. Bildiyimiz kimi, özünüdərk həyatın hədəfinin kəşfi və həyatı necə yaşamaq məqsədi daşıyan bir təlimdir. Tarix boyu müdriklər, dinlər, özünüdərki təlim və təbliğ edən fikir məktəbləri insanı həyatın mənasını, hədəfini kəşf etməsi üçün özünüdərkə çağırıblar. Daha dəqiq desək, özünüdərk təlimi həyatın nəliyi və niyəliyini kəşf etdiyini iddia edir. Bu təlimə əsasən, biz içində gözümüzü açdığımız bu çoxluğun nə olduğunu anlamağa çalışırıq. İnsan həyatın nə olduğunu və niyə olduğunu – hədəfini bilmək istəyir. İnsan həyatın nə olduğunu, niyə bu qarışıqlıqda var olduğunu, yaşamın hədəfini özünü dərk edərək tapa bilər. Bəs bu necə baş verir? Nədir özünüdərk? Bu yazıda bu suallar ətrafında düşünəcəyik. Qeyd edim ki, bu yazı özümüzü dərk etmək məqsədli deyil, özünüdərkin bir məsələ olaraq qoyuluşunu dəyərləndirməyə köklənən bir yazıdır.

Özünüdərk müstəviləri

Bir bölgüdə üç növ özünüdərkdən danışmaq olar.

Epistemoloji müstəvi – intuitiv mən dərki. Hər bir insanın intuitiv bir “mən dərki” var. Bu “mən dərki” heç vaxt dəyişmir, itmir, aradan qalxmır. İllər keçir, biz yenə özümüzü bir “mən” olaraq başa düşürük. Uşaqlıqdakı mən ilə otuz il sonrakı mən arasında dəyişməz bir “mən dərki” bağ olaraq qalır. Hər kəs belə bir dərkə sahibdir və aksiom bir mülahizədir; nəyi bilməsək, “məni” bilirik. “Mən varam” mülahizəsi məhz bu müstəviyə aiddir. Kimsə bu dərkə təlim alaraq, dərs oxuyaraq, hər hansı metodikadan istifadə edərək çatmır, bu dərk insanın ən aydın biliyidir.

Ontoloji müstəvi – öz varlığının mahiyyətini bilmək istəyi. Bu müstəvi, insanın öz varlığının sadəcə bir nəsnə olaraq nə olduğunu bilməyə çalışmasıdır, bu, başqa bir nəsnənin mahiyyətinin, varlığının nə olmasını bilmək hədəfi ilə eynidir. İslam fəlsəfəsindəki ruh-bədən dualizmi və ya analitik fəlsəfədəki identiklik (the problem of identity) problemi kimi məsələlər məhz bu sualın həlli üçün baş qaldırmış bir səydir. Neyroelmdə  şəxsiyyət təyini analizləri və beyin araşdırmaları, zehin fəlsəfəsində beyin-bədən (mind-body problem) problemi, irfani məktəblərdə nəfs bölgüləri və s. bu qəbildən olan bütün görüşlər və məsələlər insanın özünü bir nəsnə olaraq anlamağa çalışmasından ibarətdir. Əməli irfanda bir arifin irfani təcrübə keçirərək nələrisə iddia etməsi də bu katiqoriyaya daxildir. Belə ki, o öz təcrübəsində özünün və nəsnələrin gerçəkliyinin kəşfindən danışır, bu, arifin özünün və digər nəsnələrin mahiyyətlərinə dair danışdığı bir təcrübəsidir. “Öz”ün varlığına dair minlərlə belə nəzəriyyələr törəyə bilər və törəməkdədir. Bu, insanın bir nəsnənin mahiyyətini bilmək istəməsidir; “Mən” nədir? “Mən” nədən ibarətdir? İnsan ruhdan ibarətdir, yoxsa bədəndən, yəni bədəndən ayrı bir gerçəklik mövcuddur, yoxsa onun bütün varlığı elə bədəndən ibarətdir? Fəlsəfədə bədən dedikdə nəsnənin gördüyümüz fiziki reallığı nəzərdə tutulur, yəni “bu şey nədir?” sualı. Bu sualları fəlsəfədə hər bir nəsnə barədə irəli sürmək mümkündür. Bu mənada özünüdərk bir nəsnənin nə olduğunu bilmək çabasıdır, sadəcə sual edən subyekt (insan) özü haqda “bu nədir?” sualından əlavə, “mən nəyəm?” kimi düşünməyə başlayır. Burada hər iki sual mahiyyətcə eynidir; özümə bir nəsnə olaraq baxıb nə olduğumu aydınlaşdırmaq istəyirəm.

Aksioloji müstəvi – nəyi yanlış və nəyi doğru etdiyini bilmək. Bu müstəvidə insan öz işlərini, münasibətlərini, rəftarını düzəltməyə çalışır. “Mən dərkinin” bu müstəvidəki rolu, insanın özünün (birinci müstəvidə qeyd olunan “mənin”) nə kimi vərdişlər etdiyini, doğru və yanlış edib-etmədiyini anlamağa çalışmasından ibarətdir. “Mən pis insanam”, “bu etdiyim yaxşı işdir”, “mən yalançıyam” və s. bu kimi bütün əxlaqi mülahizələr bu müstəviyə aiddir.

Həyatın özünüdərklə əlaqəsi

Yazının əvvəlində də qeyd olunduğu kimi, “mən dərkinə” çağırışın məqsədi insanın həyata dair həll yolu tapmasıdır, yəni tarixən “özünütanıma” təliminin hədəfi yaşamaq sənəti olub. Amma bu necə mümkün olur? Həyatla özünütanıma arasındakı əlaqə nədir? Bu bucaqdan baxanda necə bir özünütanımadan söz gedir? Hansı müstəvidə, hansı təsvirlə? – Yuxarıda qeyd etdiyimiz üç müstəviyə nəzərən:

İnsan həyatına dair həll yolu intuitiv olaraq qavradığı “mən dərkinə” bağlı ola bilərmi? Hər bir fərd epistemoloji olaraq nəyi bilməsə də, var olduğunu bilir və “mən dərkinə” sahibdir. Bir şəxsin “mən dərkində” yalnız ciddi fiziki problemlər və fiziki prosseslər baş verdikdə hər hansı bir problem yaşana bilər. Məsələn, bayğınlıqda, yuxuda və s. kimi hallarda insanın özündə olmadığını iddia edə bilərik. Lakin bu hallar “mən dərkini” aradan qaldırmır; müvəqqəti unutqanlıq və ya huşsuzluq hesab oluna bilər. Özünüdərk təlimi isə sağlam və ayıq olduğumuz bir vəziyyətə aiddir. Bundan əlavə, beyin anormal vəziyyətlərdə olduğu vaxt insanın hansı halda olduğunu təyin etmək üçün çoxlu eksperimentlərə ehtiyac var. Huşsuz olan insanlar belə ayıldıqdan sonra gördükləri illüziya və yuxulardan danışırlar, bu eksperiment “mən dərkinin” aradan qalxmadığını göstərir.

İkinci müstəviyə əsasən, özünüdərk zərurətini izah edən arqument ilkin olaraq belədir:

Aksiom olaraq başa düşürük ki, hər bir şeyi o şeyin gerçəkliyini bilməklə, həqiqətinə çatmaqla aydınlaşdırmaq mümkündür. Deməli, insan problemləri və həyata dair həll yolunu bilmək üçün öz gerçəyini bilməli və öz həqiqətinə çatmalıdır. Burada ciddi bir problem yaranır, lakin problemi izah etməzdən öncə “həyat, öz və həyatın nəliyi” anlayışlarına aydınlıq gətirmək lazımdır.

Həyat anlayışı

Həyat dedikdə içində olduğumuz bu gerçəkliklər çoxluğu, öz və bu çoxlu gerçəklərlə “öz” arasındakı münasibətlər nəzərdə tutulur. Yəni biz yaşayış və yaxud həyat sözlərindən istifadə ediriksə, əslində, iç-içə olduğumuz bu saysız münasibətlərin hər bir müstəvisi, hər bir bölgüsü, hər bir lokal durumu nəzərdə tutulur. Bu da o deməkdir ki, “həyatın nəliyini, niyəliyini bilmək”, “həyatın hədəfini bilmək” kimi anlayışlar təsəvvür oluna biləcək hər bir münasibət və ya “digər nəsnələr”, “digər gerçəkliklər” kimi anlayışları özündə ehtiva edir. Yuxarıda verilən arqumentdə də həyatın hədəfinə çatmaq yolu insanın özünün mahiyyətini bilməsindən keçir. Elə buna görə də həyat faktoru digər nəsnələr, “öz”dən başqa gerçəkliklər, öz və çoxlu gerçəkliklər arasındakı münasibətlər deməkdir. Yəni həyat analitik olaraq “özə” bağlı bir faktor deyil. Buna görə də arqumentdə niyə məhz həyatın hədəfi, problemləri və həlli insanın öz gerçəyini bilməsinə əsaslandığı izah və ya tənqid edilməlidir

Beləliklə, yuxardakı arqumentdən görünür ki, insanın mahiyyəti ilə həyatın nəliyi və niyəliyi arasında sıx bir əlaqə olduğu qəbul olunub. Daha aydın desək, həyat “öz”lə hasarlandırılıb, əks təqdirdə bir nəsnənin mahiyyətini bilmək, o nəsnənin digər nəsnələrlə münasibətdəki probleminin mahiyyətinin bilinməsi zərurətini yaratmır. Belə bir zərurət yalnız bir halda yarana bilər ki, digər bütün nəsnələr, məlum nəsnənin içində olsunlar, onun parçası olsunlar. Çünki bir şeyi bildikdə zəruri olaraq onun daxilini bilmiş oluruq; onunla əlaqədə olan hər hansı bir başqa şey ilə onun arasındakı münasibəti bilmək, münasibətdə olduğu başqa şeyin də mahiyyətini bilmə zərurəti yaratmır. Əks təqdirdə o başqa şey həqiqətini bilməyə çalışdığımız nəsnənin öz hissəsi olmalıdır. Belə bir halda da bir nəsnənin həqiqətini bildikdə, bütün münasibətlərinin həqiqətlərini bilirik deməyimiz bütün münasibətlərin, əslində, məlum nəsnədən ibarət olduğunu deməkdir ki, bu da qapalı dairə problemi ilə nəticələnir. Fərzə görə, biz hələ isbat etmək istəyirik ki, bu nəsnə nədir, belə bir halda onun nə olduğuna dair bir qənaət haradan yarana bilər?! Bir nəticəyə hələ varmamışıqsa, bundan onu isbat etmək istədiyimiz müqəddimələrin əsası kimi istifadə etmək, qapalı dairə və paradoksdur. Məsələnin daha aydın olması üçün bunu yazının mövzusu olan “özünütanıma” üzərində tətbiq edək: insanın gerçəyinin həyatla necə əlaqədə olduğunu anlamaq, “özün”, yəni insanın mahiyyətinin nə olduğunu anlamağa istinad edir, yəni biz hələ insanın mahiyyətinin nə olduğunu əsaslandırmalıyıq ki, insan və həyatın bağlılığının necəliyini izah edib müəyyən bir təsvir əldə edək. Belə bir sualla daha da aydınlaşdıraq: İnsan öz gerçəyini bildikdə həyatın hədəfini, niyəliyini çözür, yoxsa bir nəsnənin (özü bir nəsnə olaraq) gerçəklikdə nə olduğunu? Bildiyimiz kimi, cavab özünün nə olduğunu çözməsi deməkdir. Əgər desək ki, insan öz gerçəkliyini çözdükdə, əslində, həyatı da çözür, bu o deməkdir ki, həyatın hədəfi, niyəliyi, nəliyi “öz” faktoruna bağlıdır. Bu bağ iki cür təsəvvür oluna bilər:

1. İnsandan başqa gerçəkliklər də var və öz ilə o gerçəkliklər arasında bir bağ var. Belə bir bağlılığın təsvirini əldə ətmək üçün insanın təkcə özünün mahiyyətini bilməsi kifayət etmir, digər nəsnələrin də mahiyyətini bilməlidir. Digər nəsnələrin mahiyyətini bilmənin “özünübilməyə” əsaslandığını iddia etmək istəsək, ikinci təsvir yaranacaq:

2. İnsan və öz varlığı. Yəni həyat əslində insanın özüdür və digər gerçəkliklərin hamısı “özdən” ibarətdir. Lakin, “həyatın özdən ibarət olması” təsviri insanın mahiyyətinə dair bir qənaət deməkdir. İnsanın mahiyyətinin nə olduğunu anlamağa çalışmaq üçün öncədən bir qənaəti qəbul edib ondan qaynaq kimi istifadə etmək isə qapalı dairə və paradoksdur. Deməli, özünütanıma təlimi insanın öz mahiyyətini bilməsi mənasında ola bilməz.

Özünüdərkin mümkünlüyü

Həyatın mahiyyətini, gerçəkliyinin nə olduğunu anlamaq və bu mütləq biliyin üzərində həyatın hədəfini inşa etmək çıxılmaz bir zaman problemi ilə üz-üzədir. İnsan ömrü belə bir kompleks bilik şəbəkəsi yaratmağa yetmir. Bundan əlavə, belə bir kompleks bilik mümkündürmü? Belə bir təsviri necə anlayaq? və s. bu kimi suallar da mövzumuzun müstəvisinə uyğun olaraq zaman çatışmamazlığı problemi ilə qarşılaşır. Buna görə də belə bir müstəvidə özünüdərk əsassız və lüzumsuz görünür. Özünüdərk insanın hər durumda istifadə edə biləcəyi bir gerçəklik olmalıdır, bu isə yalnız aksioloji olaraq mümkündür.

Özünüdərki aksioloji olaraq belə başa düşmək olar: insanın nə etdiyini “öz”ü (epistemoloji məni) anlamağa çalışması. İnsan özünü “mən” və “öz” olaraq bir şəkildə dərk edir və bu dərk intuitiv olaraq hər bir şəxsdə dəyişməzdir. “Necə yaşamalıyam?”, “doğru etdimmi?”, “mən kiməm?”, “mən hara getməliyəm?” və s. “mən” xarakterli bütün ifadələr epistemoloji “mən”imizdən danışmaqdır. Aksioloji olaraq özünü dərk etmək, əslində, vasitəsiz olaraq sahib olduğumuz “məni” dərk etməkdir. Biz “mən gedirəm” deyərkən “mən” deyilən faktorun həqiqətinin, mahiyyətinin nə olduğunu bildiyimizə görə bunu demirik, aksiom bir “mən” deyilən dərkə sahib olduğumuz üçün bu tip mülahizələr qura bilirik. Bütün ifadələrimizdə işlətdiyimiz “mən” hər bir şəxsin vasitəsiz olaraq sahib olduğu “mən” dərkidir. Özünüdərk təlimini bu müstəvidə daha aydın anlamaq olur. Belə ki, hər hansı bir təcrübənin gerçəkliyini dəyərləndirərkən, hər hansı bir xəbərin doğruluğunu ölçərkən, hər hansı bir hərəkətin doğru-yanlışlığını ayırd edərkən insan “məndən başqası”na əsaslansa, o “məndən başqası”nın meyarı yenə də sual doğuracaq. Bu sualı cavablandıran, gerçəkliyi dərk edən ya “mən” olmalıdır, ya da yenə digər bir “məndən başqası”; öz olsa, gerçəkliyə dair bilik hasil olur, amma yenə də “öz”dən başqa bir şey olsa, onda heç bir gerçəklik bilinməz və sual təkrarlanaraq uzanar.

Obyektivliyi və gerçəkliyi anlayan “öz”dür, “özdən başqası” “özün” yerinə nəyisə dərk etmir, bu, aksiomdur. Lakin həyatın çoxluğunu qarışıqlığı, yanılmalar, problemlər və s. bir çox maneələr belə bir aydın gerçəyin unudulmasına səbəb olur və insan əsassız olaraq bir çox sözə təslim olur, bir çox yalan inama baş əyir. Amma “öz” fərqindəliyi, obyektivliyi, gerçəkliyi dəqiq və koqnitiv bir şəkildə başa düşmənin yeganə yoludur.

Hadı Hadıyev

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının üzvü

Contact Us