Yazılar

Qəzalinin yuxu arqumenti

Hal-hazırda çox güman ki, oyaq olduğunuzu, yuxuda olmadığınızı, yuxu görmədiyinizi hesab edirsiniz. Bəs yuxu görmədiyinizə haradan əminsiniz? Haradan məlumdur ki, hazırda davamlı olaraq bir yuxunun içində deyilsiniz?

Fransız filosofu Rene Dekart özünün “İlk fəlsəfəyə dair düşüncələr”[1] əsərinin başlanğıcında buna bənzər məşhur bir sual ortaya qoyur və həmin suala belə bir cavab təklif edir: mən yuxu görmədiyimdən əmin deyiləm və deməli, yuxu görmədiyimi bilmirəm; bilmədiyimə görə də duyğu orqanları vasitəsilə inandığım hər hansı bir şey bilik hesab edilə bilməz.[2]

Biliyə malik olub-olmadığımızı sorğulamaq və skeptisizm (yəni biliyimizin çatışmazlığı iddiası) yaratmaq məqsədilə yuxu mövzusuna müraciət ənənəsi, əslində, Dekartdan çox-çox əvvələ gedib çıxır. Milliyyətcə fars olan İslam filosofu və fəqih Əbuhamid Qəzali (1058-1111) hələ Dekartdan, ən azı, 500 il öncə yuxu mövzusuna müraciət etməklə bilik barədə şübhələr irəli sürürdü.

Bu məqalə Qəzalinin avtobioqrafik səciyyə daşıyan əl-Munqizu minəz-zəlal (Yanılmaqdan qurtuluş) əsərində yuxu arqumentinin rolunu araşdırır. Bundan əlavə, biliyə malik olub-olmadığımız barədə şübhə irəli sürmək üçün yuxu arqumentindən Qəzalinin necə istifadə etdiyini də məqalədə öyrənəcəksiniz.

1. Şübhə vasitəsilə əqli səfər

Qəzali “Yanılmaqdan qurtuluş” əsərini, əslində, şübhədən yəqinə doğru gəlib keçdiyi yol barədə ona sual ünvanlamış birinə, belə demək mümkünsə, cavab məktubu olaraq tərtib etmişdir.
Beləliklə, Qəzali bu yolda başına gələnləri, həqiqət axtarışı yolunda yaşadığı təcrübələri nəql etməyə başlayaraq qeyd edir ki, kiçik yaşlarda kənardan ona öyrədilmiş İslam təlim-tərbiyəsi səbəbindən onda bir sıra dini-kultural etiqadlar formalaşdırılmışdı və o da təbii ki, həmin etiqadları sorğulamayaraq əminliklə qəbul etmişdi. Beləliklə, ona kənardan öyrədilmiş inam və etiqad sistemi sadəcə təqliddən başqa bir şey deyildi. Başqa sözlə, o, incə bir məqamın fərqinə varır ki, ona uşaqlıqdan öyrədilmiş həmin inam və etiqadlar yəhudi və xristian olaraq tərbiyə edilib böyüdülmüş və sanki uşaqlıqdan yəhudi və ya xristian olmaqdan başqa bir seçimi olmayan insanların etiqad və inanclarından fərqlidir.[3] Ona görə də o özündəki bütün inam və etiqadlara şübhə etməyə başlayır. Onun əsas istəyi bu idi ki, nəsildən-nəslə keçərək ata-babalar tərəfindən təqlid şəklində öyrədilən, mühit tərəfindən bir şablon olaraq qəbul edilmiş etiqadların, ümumiyyətlə, həqiqəti əks etdirib-etdirmədiyini müəyyənləşdirsin. Əgər o inam, qənaət və etiqadlar həqiqətən də doğrudursa, Qəzali onları şübhənin nüfuz edə bilmədiyi bir yəqinliklə bilmək istəyirdi. Beləliklə o, yəqinə çatmaq yolunda keçdiyi mərhələləri, atdığı addımları izah edir.

İlk olaraq Qəzali duyğu orqanları (hissi idrak) və ağıl (əqli idrak) vasitəsilə inandığı şeyləri yəqinliklə bilib-bilmədiyini müəyyənləşdirməkdə ona yardım edəcək bir meyar, bir ölçü standartı düşünüb təklif edir:

Sonra mənə aydın oldu ki, qəti və yəqin bilik odur ki, onun vasitəsilə bilinən nəsnə o qədər aşkardır ki, heç bir şübhə ona yol tapmır, hər hansı xəta və ya yanılma ehtimalı ilə müşayiət olunmur və hətta zehin də belə bir ehtimalı güman edə bilmir”.

Bu nüansın fərqində olan Qəzali başa düşür ki, onda mövcud olan inanc və etiqadların bir çoxu təklif olunan standartın tələblərinə cavab vermir. Üstəlik, o, duyğu orqanları vasitəsilə təcrübə edərək inandığı şeylərə şübhə etməyə başlayır. Çünki duyğu orqanları vasitəsilə əldə olunmuş biliyin xəta və yanılma ehtimalı adətən böyük olur və buna görə də bu yolla əldə olunmuş məlumatlar ağıl vasitəsilə sorğulanmalıdır. O belə qeyd edir:

Hisslərdən ən güclüsü görmə hissidir. Gözümüz kölgəyə baxanda onun hərəkətsiz dayandığını görür və beləliklə də, onun hərəkətsiz olduğunu qəbul edir. Lakin daha sonra təcrübə və müşahidə yolu ilə (misal üçün, 1 saatdan sonra) kölgənin hərəkət edib yerini dəyişdiyi məlum olur… və yaxud başqa bir misal: göz hər hansı bir ulduza baxaraq onun çox kiçik olduğunu, qəpik böyüklüyündə olduğunu görür. Amma həndəsi dəlillər göstərir ki, o ulduz ölçüsünə görə Yer Kürəsindən daha böyük imiş. Bu və buna bənzər digər hallarda məlumatı bizə “ötürən” görmə hissidir. Amma onun verdiyi məlumatı ağıl vasitəsilə mühakimə edərək qəti şəkildə təkzib edirik”.

Beləliklə, Qəzali duyğu orqanları vasitəsilə öyrənilmiş, onlar vasitəsilə ötürülən məlumatlara, biliklərə, onlar vasitəsilə əminliklə inandığı şeylərə inamını, etibarını itirməyə başlayır. Göründüyü kimi, hissi idrak vasitəsilə təcrübə etdiyimiz şeylərin reallığı əks etdirməsinə şübhə etmək üçün əlimizdə əsaslı səbəblər vardır. Çünki, əvvəla, tez-tez şahidi oluruq ki, bir hissi təcrübə özündən əvvəlki təcrübəyə zidd ola bilir. Bayaqkı misalı yadınıza salın: müəyyən müddət sonra kölgə yerini dəyişmişdi. Yaxud bizim hissi təcrübələrimizin reallığa uyğun gəldiyindən şübhə etmək üçün riyazi dəlillərin və ya digər elmi metodların köməyindən də istifadə etmək olar; Qəzalinin göstərdiyi ulduz misalında olduğu kimi.

2. Qəzalinin yuxu arqumenti

Duyğu orqanları vasitəsilə öyrənilən məlumatları şübhə altına aldıqdan sonra Qəzali ağıl vasitəsilə inandığımız şeylər barədə söhbət açır. Ağıl vasitəsilə inandığımız şeyləri o, “əsas həqiqətlər” adlandırır. Ağıl vasitəsilə əldə etdiyimiz, inandığımız şeylər, misal üçün, 10>3 barədə bizdə mövcud olan inam eyni zamanda həm təkzib, həm də təsdiq edilə bilməz. Bu inam və qənaətlər hissi təcrübələrimizlə inandıqlarımızdan heç də fərqli deyildir.

Bunun səbəbini izah etmək üçün Qəzali duyğu orqanlarına müraciət edir, onları insan obrazı şəklində təsvir edərək, sanki  danışdırmağa, onlarla xəyali bir dialoq qurmağa çalışır. Bu zaman duyğu orqanları Qəzalinin qarşısına belə bir arqument qoyur: necə ki duyğu üzvləri vasitəsilə əldə olunan təcrübəni ağıl vasitəsilə şübhə altına almaq olur, eləcə də ağıl yolu ilə qəbul edilmiş inam və ya etiqadları ağıldan daha üstün, ağılın fövqündə dayanan bir vasitə ilə şübhə altına almaq mümkündür.

Daha sonra Qəzalinin duyğu üzvləri yuxu analogiyasından istifadə etməklə irəli sürülən arqumenti daha da möhkəmləndirir. Belə ki, yuxu görərkən əminliklə inanırıq ki, gördüyümüz şeylər həqiqidir. Lakin elə ki yuxudan oyandıq, görürük ki, yuxuda gördüklərimiz, əslində, oyaqlıq halımıza uyğun həqiqi şeylər deyil. Beləliklə, analogiya aparsaq, əgər yuxu və oyaqlıqdan fərqli olan üçüncü növ bir hal (idrak mərtəbəsi) təcrübə edə bilsək, onda həmin hal vasitəsilə oyaqlıq halındakı təcrübələrimizi şübhə altına almaq olar. Bu, eynilə, yuxudan oyandıqdan sonra yuxuda yaşadıqlarımızın real həyatdan fərqli olduğunu görməyə bənzəyir. Əgər belə olarsa, onda daha ali idrak mərtəbəsinə, daha üstün bir həqiqət aləminə qapı açmış olarıq; daha ali həqiqət mərtəbəsinə doğru gözümüz açılar.

Qəzali “Yanılmaqdan qurtuluş”un daha sonrakı fəsillərində hissi və əqli idrakdan fərqli, həm də onlardan daha üstün olan üçüncü bir idrak mərtəbəsinin təcrübə edilməsi barədə mövzuya yenidən qayıdır. O, iddia edir ki, əslində, insanların hər birində ağılın fövqündə dayanan idrak qabiliyyəti mövcuddur. Qəzali bu qabiliyyəti “peyğəmbərliyə xas qabiliyyət” adlandırır. Düzdür, insanların böyük əksəriyyəti belə bir qabiliyyətin fərqində deyil, bununla belə, Sufilər, İslam mistikləri,[4] eləcə də peyğəmbərlər belə mənəvi halların ustadlarıdır. Onlar icra etdikləri bir sıra dini-mənəvi əməllər, yaşadıqları mənəvi təcrübələr nəticəsində bu məqama nail olmuşlar. Qəzali belə mənəvi halları “mənəvi zövq” və ya “mənəvi kəşf” adlandırır. Bu halda həqiqəti birbaşa (vasitəsiz) şahidlik yolu ilə öyrənirsən. Qəzali qeyd edir ki, belə bir təcrübə yolu ilə Tanrıya yaxınlaşma, Onunla yaxın münasibət yaranır. Tanrının kamil bir varlıq olduğunu, xüsusən də hər şeyi bilən və xeyirxah olduğunu nəzərə alsaq, onda birbaşa mənəvi kəşf yolu ilə Tanrının tanınması nəticəsində biz hissi və əqli idrak vasitəsilə əldə edilmiş əvvəlki inam və etiqadların, gəldiyimiz qənaətlərin əksəriyyəti barədə aydınlıq, yəqinlik əldə etmiş oluruq. Başqa sözlə, Qəzalinin fikrincə, hər hansı bir şəxs Tanrını yalnız və yalnız birbaşa mənəvi kəşf, mənəvi təcrübə yolu ilə tanıya, anlaya bilər.

Hətta hər hansı bir şəxs Tanrının varlığını və yaxud Onu mənəvi kəşf yolu ilə tanımanı qəbul etməsə belə, yenə də ağılın bizə ötürdüyü məlumatlarla əlaqədar bizdə olan əminlik barədə şübhə irəli sürmək olar. Çünki Qəzalinin oxucuya təklif etdiyi “insan obrazı şəklində ifadə edilən duyğular” analogiyasından istifadə edərək daha üstün bir idrak qabiliyyətinin (mərtəbəsinin) mövcudluğunu nəzərə almaq mümkündür.

3. Nəticə

“Yanılmaqdan qurtuluş”un başlanğıcında Qəzali biliyin təbiətinə dair bir neçə şübhə irəli sürür. Onun məqsədi o idi ki, ilk baxışdan qəti olaraq inandığımız şeylər barədə şübhə yaratsın. Əsərin qalan hissəsində Qəzali rasional teologiya (kəlam), Aristotel fəlsəfəsi, ismaililik, sufilik və s. kimi müxtəlif düşüncə məktəblərini və araşdırma sahələrini tədqiq edib öyrənməsi barədə söhbət açır. Lakin sufilik istisna olmaqla, bu düşüncə məktəblərinin heç biri yuxu arqumenti ilə əlaqədar Qəzalinin irəli sürdüyü şübhələrə cavab verə bilmir.

Con Remsi

Mənbə: Məqalənin orijinalını buradan oxuya bilərsiniz.

İngilis dilindən tərcümə: Elvin Muradlı


[1] R. Dekartın “İlk fəlsəfəyə dair düşüncələr” əsəri ilə əlaqədar bax: “Dekart, Düşüncələr 1-3” və “Dekart, Düşüncələr 4-6” məqalələri(müəllif: Mark Bobro). “Düşüncələr” əsəri Dekartın məşhur “Düşünürəm, deməli, varam” ifadəsilə məşhurlaşmışdır. Bununla əlaqədar ətraflı bax: “Dekart; Düşünürəm, deməli, varam”. (Müəllif, Çarlz Miçeli)

[2] Beləcə, Dekart skeptisizmlə məşhurlaşmışdır. Biliyə skeptik yanaşma iddia edir ki, biz çox az biliyə sahibik. Çünki bu baxış tərzində bilik üçün əsas amil yəqinlik, qətilik hesab edilir.

Skeptisizmin müxtəlif formaları vardır. Skeptisizmin ifrat forması qlobal skeptisizm adlanır. Bu növ skeptisizm iddia edir ki, ümumiyyətlə, insanlar heç nə bilmir. Digər ifrat forma “xarici dünya skeptisizmi”dir. Bu nə deməkdir? – Yəni bizdən xaricdəki (kənardakı) dünya ilə əlaqədar bütün inandıqlarımızın heç biri bilik hesab edilə bilməz. Başqa sözlə, bizim şəxsi düşüncələrimizin fövqündəki xarici dünyada nələrin mövcud olması barədə duyğular vasitəsilə inandığımız şeylər bilik deyil. (Bax: Endrü Çepmen, Xarici dünya skeptisizmi). Lokal skeptisizm isə iddia edir ki, müəyyən sahələrdə biliyimiz azdır, yəni, məsələn, elmi biliklər mövcud deyil; yaxud dini bilik yoxdur və ona görə də heç bir dini inam bilinən deyil və yaxud əxlaqi bilik yoxdur, ona görə də heç kəs bilmir ki, nəyi etmək doğrudur (yaxşıdır), nəyi etmək yanlış (pisdir) və s.

Bununla belə, skeptisizmin bir çox formaları da vardır ki, geniş yayılmış və əsaslandırılmışdır. Məsələn, məşhur təbliğat və ya astrologiya mənbələri vasitəsilə və yaxud zehnimizdə qurduğumuz xəyali fantaziyalar vasitəsilə inandığımız şeylərlə əlaqədar skeptisizm kimi. Biz bunların heç biri vasitəsilə bilik əldə etmirik. “Bilik nədir?” mövzusuna dair ətraflı bax: Qetier problemi biliyin tərifi; müəllif Endrü Çepmen.

[3] “Hər şeyin (şeylərin) həqiqi mənasını (həqiqətini) dərk etmək şövqü həyatımın gənc dövrlərindən bəri mənim xislətim idi, istəyim idi. Bu qeyri-iradi, təbii bir meyil idi; mənim öz seçimim və niyyətimə görə deyildi; Uca Tanrı tərəfindən mənim fitrətimə, varlığıma yerləşdirilmişdi. Bunun nəticəsində hələ cavan yaşlarımda kölə xarakterli, kor-koranə tabeçilik və təqlid zəncirlərindən xilas oldum, ata-babalardan keçib gələrək öyrədilmiş inam və etiqadlardan qurtuldum”.

[4] Geniş mənada götürsək, təsəvvüf (sufilik və ya sufizm) İslamda mistik (irfani) və asketik (zahidliyə xas) bir ənənədir. Sünnilik və ya şiəlik kimi bir İslami məzhəb olmasa da, tarixən əksər sufilər sünni məzhəbində olmuşdur. Sufizm ənənəsinin ümumi məqsədi Tanrı ilə birbaşa münasibət qurmaq məqsədilə qəlbin saflaşdırılmasıdır. Təsəvvüf ənənəsinin ardıcılları oructutma, nəfəsalma, müxtəlif dua və zikrlər vasitəsilə meditasiya, Quran qiraəti və digər dini xarakterli əməllər icra etməklə nəfsani istəklərdən təmizlənirlər ki, Tanrı anlayışını daha dərindən təcrübə etsinlər, daha yaxşı anlasınlar.

Contact Us