Yazılar

Söhrəvərdi: ölçülərin sonlu olması

Azərbaycanlı filosof Şəhabəddin Söhrəvərdi “əl-Əlvahul-imadiyyə” adlı əsərində ölçülərin, yəni məsafə və uzunluqların sonlu olması ilə bağlı belə yazır: “Bil ki, bütün ölçülər (məsafə və uzunluqlar) sonludur, çünki əgər bütün cəhətlərdən sonsuz olsaydılar, bu sonsuzluq iki sərhədləyici arasında yerləşməli olardı…”[1]  Bu yazımda filosofumuzun bu müddəanın lehinə səsləndirdiyi arqumentləri şərh etməyə çalışacağam.

Bildiyimiz kimi, biz ucsuz-bucaqsız kosmosa baxarkən onu sonsuz olaraq görürük. Sonradan qeyd edəcəyimiz bəzi fəlsəfi arqumentlərə əsasən, fiziki aləmin uzunluğu heç bir zaman sonsuz ola bilməz. Lakin eyni zamanda kosmosun – fiziki aləmin sonlu olmasını da qəbul edə bilmərik. Gəlin belə bir xəyali senari quraq: aləmin uzunluğu gedib bir yerdə bitir. Bu halda nə baş verəcək? – Varlığın yoxluğa söykəndiyini qəbul etməli olacağıq. Aydındır ki, belə bir fərz qəbul edilə bilməz; varlığın sərhədi yoxluq ola bilməz, çünki “yoxluq” gerçəklik deyil ki, varlıq üçün sərhəd ola bilsin. Başqa sözlə, yoxluq zatən yoxdur və varlığın ona söykənməsi tamamilə mənasız və mümkünsüzdür. Buna görə də məsafələrin, uzunluqların daim bitmədən sonsuzadək getməsini qəbul etmək məcburiyyətində qalırıq. Bir tərəfdən, yuxarıda dediyimiz kimi, bəzi fəlsəfi arqumentlərə əsasən, uzunluqların sonsuz olmasını qəbul etmək olmazsa, digər tərəfdən, uzunluqların sonlu olduğunu qəbul edəndə bir az öncə qeyd etdiyimiz problemə gətirib çıxarırsa, bəs onda nə etməli? Fikrimizcə, bu iki haldan kənarda üçüncü bir hal da var ki, aləmin uzunluğunu məhz bu müstəvidə təsəvvür edə bilərik. Yazının mövzusu sonuncu məsələ olmadığından gəlin uzunluqların sonsuz ola bilməyəcəyinin hansı arqumentlərlə irəli sürüldüyünə baxaq. Biz burada üç əsas arqumenti izah edəcəyik.

Birinci arqument

Sonsuz bir xəttin varlığı doğru olsaydı, xəyalda təsadüfi iki nöqtə götürüb onlar arasında boşluq olmayacaq şəkildə nöqtələri birləşdirə bilərdik. Bu cizgiyə şərti olaraq “B” deyək. Bu parçanın üzərində isə başqa bir “C” parçasını ayıraq. Bu uzunluqlar hər ikisi eyni anda sonsuzadək uzanarsa, onda onların uzunluqları aralarında fərqlilik olmaqla bərabər, eyni zamanda uzunluqları da bərabər olacaq. Bu deyilənləri bir az daha aydınlaşdırmağa çalışaq. Bunu həndəsədəki şüa və xətt anlayışları ilə daha aydın anlamaq olar. “A” nöqtəsində başlayan bir şüa çəkək; “A” nöqtəsindən başlayıb sonsuzadək gedir. Ona digər paralel bir “B” xətti çəkək ki, bunun da hər tərəfi sonsuza bərabərdir.

Belə olduğu təqdirdə, “A” şüasının uzunluğu “B” xəttinə həm bərabər olur, həm də eyni zamanda “B” xətti “A”-dan uzun olmuş olur. Belə bir paradoksallığın fiziki dünyada gerçəkləşməsi mümkün olmadığı üçün sonsuz uzunluqdan da söz gedə bilməz. Əgər bunu fiziki aləmə tətbiq etmək istəsək, belə bir təcrübə apara bilərik: kosmosu sonsuz qəbul etdiyimiz üçün dayandığımız yerdən sonsuzadək uzan bir uzunluğun olduğunu nəzərə alaq, daha sonra ona paralel kosmosun hər iki tərəfinə uzanan bir uzunluğun olduğunu təsəvvür edək. Bu məsafələr bir-birlərinə eyni anda həm bərabər, həm də biri digərindən uzun olacaq. Çünki hər ikisinin uzunluğu sonsuzdur, lakin eyni zamanda faktiki olaraq biri digərindən uzun olacaq. Beləcə, bu vəziyyət fiziki aləmdə paradoks yaratdığı üçün məsafənin, uzunluğun sonsuz olması mümkün deyildir. Buna bənzər başqa bir nümunəni də fiziki aləmə tətbiq edə bilərik. Məsələn, “A” nöqtəsindən başlayıb kosmosun ucsuz-bucaqsız sonsuzluğuna uzanan bir məsafə düşünün, sonra isə ona paralel arada 10 metr məsafə geridən başlayıb sonsuzluğa uzanan məsafəni götürüb incələyək. Bunların uzunluqları eyni zamanda həm bərabər, həm də biri digərindən 10m çox olacaqdır ki, bu da qəbuledilməzdir.

İkinci arqument

Cisimlərdə sonsuz uzunluq doğrudursa, belə bir dairə fərz edilə bilər ki, onun mərkəzindən başlıyan sonsuzadək gedən bir şüa vardır. Eyni zamanda o şüaya paralel olan “B” düz xəttinin olduğunu qəbul edək; bu xətt hər iki tərəfdən sonsuzluğa uzanır.

Əgər biz dairəni sağdan sola doğru fırlatsaq, ona bitişik şüa da onunla birlikdə hərəkət edəcəkdir. Bu zaman çevrə 180⁰ dövr edərsə, onda “A” şüası “B” xətti ilə kəsişməlidir. “A” və “B”-nin uzunluğu sonsuz olduğu üçün onların ilk kəsişəcəyi nöqtəsi olmayacaq. Bir anlıq çevrənin hərəkət etdiyini təsəvvür edin və onunla birgə uzunluğu çevrənin mərkəzindən başlayan və sonsuzadək uzanan “A” uzunluğunun “B” xətti ilə kəsişdiyini təsəvvür edin. Bu zaman kəsişərkən ilk olaraq bu uzunluqların uc nöqtələri bir-birinə toxunmalıdır. Bu da sonsuzadək getdiyi üçün, aydındır ki, belə bir nöqtə tapılmayacaq. Halbuki saat əqrəbinin əksi istiqamətində hərəkət edən “A” şüası “B” düz xətti ilə kəsişərkən ən ucdakı ilk nöqtələrdən kəsişmə başlayaraq əks istiqamətdə davam etməlidir. Fərzi davam etdirdiyimiz zaman çevrə 180⁰ dövr etdikdən sonra yenə də eyni hal baş verməlidir. “B” ilə kəsişən “A” şüasının dönüb 180-ci dərəcəyə çatdığı zaman kəsilmədən sonra son nöqtəsi olmalıdır. Yəni 180-ci dərəcəyə çatdığı zaman bu uzunluqlar yenidən paralel olmalıdır və sonuncu kəsişən nöqtə bir-birindən ayrılmalıdır. Belə bir nöqtə isə yoxdur. Bu haqda düşünüb, həmin prosesi gözlərinizin önündə canlandırmağa çalışın. Yəni bu iki xəttin kəsişdiyini fərz etsək, onda çevrənin 180⁰ dövr etməsi halında kəsişmə bitib paralel olmalıdır. Beləliklə, sonsuzadək uzanan iki xətt “A” şüasının hərəkət etməsilə bir-birindən ayrılacaq. Ayrılan zaman kəsişmə nöqtəsi yuxarıya doğru hərəkət etməli və ayrılma anında isə bu iki uzunluğun ən sonuncu nöqtələri bir-birindən ayrılmalıdır. Sonsuzadək uzandığı üçün belə bir ayrılma baş verməyəcəkdir. Halbuki biz ətraf aləmdə dairənin hərəkətinə şahid oluruq. Bu o deməkdir ki, uzunluqlar sonsuz ola bilməz.

Üçüncü arqument

Sonsuz uzunluğun varlığı doğru qəbul edilərsə, onda bir üçbucağın iki yan tərəfinin uzunluğunun təpə nöqtəsindən çıxıb sonsuzadək getməsi mümkün olardı. Məlumdur ki, üçbucağın iki tərəfinin uzunluqları böyüdüyü təqdirdə iki tərəf arasındakı üçüncü tərəfin də böyüməsi zəruridir. Əgər bu iki tərəfin uzunluğu sonsuzadək gedən bir şey olsaydı, onda bu iki tərəf arasındakı üçüncü tərəfin də sonsuz olması lazım gələrdi. Nəhayət, belə bir hal yaranır ki, sonsuz olan üçüncü tərəf iki tərəfdən sərhədlənmiş olur. Daha aydın şəkildə desək, sonsuz iki tərəf arasında “hər iki tərəfdən uzunluğu sərhədlənmiş və eyni zamanda uzunluğu sonsuz olan üçüncü tərəf” mövcud olmuş olur. Sonsuz uzunluğun iki tərəfdən sərhədlənməsi mümkün olmadığı üçün belə bir hal da baş verə bilməz.

Söhrəvərdinin dili ilə desək, aləmin uzunluqlarının sonlu olması qəbul edilməzsə, bu halda aləm daxilində üçbucağın bu üçüncü tərəfinin vəziyyəti kimi olar. Halbuki belə bir şey fiziki aləmdə mümkünsüzdür.

Yuxarıda qeyd olunan arqumentləri hər kəs fiziki aləmə tətbiq edib onların üzərində düşünə bilər. Yazının əvvəlində dediyimiz kimi, biz sonsuz aləmi qəbul edə bilmədiyimiz kimi, sonlu aləmi də qəbul edə bilmərik. Əgər bir şey bu iki haldan kənardadırsa, onda məslənin tamamilə başqa bir müstəvidə həll edilməli olduğunun, yəni burada varlığın yeni sifətinin olduğunun fərqinə varmış oluruq. Bunun izahını isə başqa bir yazıya saxlayıram.

Camal Dadaşov

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının üzvü


[1] Şəhabəddin Söhrəvərdi, əl-Əlvahul-imadiyyə, səh. 39 (Bax: Şeyx İşraqın küliyyatı, c. 4)

Contact Us