Yazılar

Xarici aləm problemi haqda

“Xarici aləm” problemi nədir? Qısa və konkret şəkildə bu sualı İslam fəlsəfəsi kontekstində aydınlaşdırmaq istəsək, belə ifadə edə bilərik: mənim özümdən başqa da məndən kənarda nəsə və ya nələrsə varmı, yoxsa nə varsa, elə mənim özümdən ibarətdir? Bu o deməkdir ki, əgər məndən başqa nəsə və ya nələrsə yoxdursa, onda mənim onunla və ya onlarla bağlı inamlarım, əslində, bilik hesab olunmayacaq, çünki fərzə görə, məndən kənarda nəsə və ya nələrsə yoxdur ki, onu və ya onları bilə bilim. Bu zaman haqlı olaraq belə bir fikir doğulur: “mən özümdən kənarda nəyinsə var olub-olmadığını bilmirəm, daha dəqiq desək, bilə bilmərəm”.

Hər şeydən öncə bir məsələni aydınlaşdırmaq lazımdır: gerçəksizlik əvəzinə gerçəklik var. Bu gerçəklik, ən azı, mən müstəvisində öz yerindədir. Mən bir gerçəksiz olmaq əvəzinə bir gerçəyəm; bunda heç bir şəkk-şübhə ola bilməz, heç mümkün də deyil, çünki bunda şəkk edə bilmək üçün əvvəlcə mən gerçək olmalıyam ki, bunda – gerçək olmağımda – şəkk edə bilim. Yoxsa gerçək olmadığım halda, necə şəkk edə bilərəm ki?! Deməli, şəkk etmək şəkk edənin gerçəkliyindən asılıdır, yəni şəkkin mümkünlük şərti şəkk edənin gerçəkliyidir. Deməli, “mən varam”, – fikri isbata ehtiyac duymayan, daha dəqiq desək, əsla isbat edilməsi mümkün olmayan bir fikirdir, çünki bu fikri isbat etmək və ya bu fikrin əsla isbat edilməsi mümkün olmayan bir fikir olduğunu göstərmək üçün əvvəlcə var olmaq gərəkdir. Bu o deməkdir ki, hələ “mən varam”ı isbat etməzdən əvvəl “mən varam” qəbul edilir. Daha maraqlısı isə odur ki, “mən varam”ı inkar edəndən sonra “mən varam” isbat olunur. Qayda belədir: “mən varam” isbat edilməzdən əvvəl isbat edilir, inkar ediləndən sonra isə isbat edilir. Bu o deməkdir ki, həm isbat ediləndə, həm də inkar ediləndə yenə də isbat edilir. Bir sözlə, “mən varam” müstəvisində ancaq isbatdan danışmaq mümkündür, inkar üçün əsla yer yoxdur.   

Əsas sual belədir: xarici aləm problemini həll etmək üçün “mən varam”, – fikri bəs edirmi? Aydındır ki, xeyr, bəs etmir. Məndən başqa da nəyinsə və ya nələrinsə var olduğunu göstərmək lazımdır. Yəni gerçək olan təkcə mən deyiləm, həm də məndən kənardakı nəsə və ya nələrsədir.

Çağımızın müasir müsəlman filosoflarından olan Qulamrza Fəyyazi (1949-…) “Sədra məktəbində mahiyyət və varlıq” adlı kitabında[1] xarici aləm probleminin doğurduğu “məndən başqa da nəsə və ya nələrsə varmı?” – sualına maraqlı bir arqumentlə cavab verir. Fəyyazi ilk öncə qeyd edir ki, “gerçəklik var” vahid bir cümlə kimi görünsə də, əslində, özündə iki cümləni ehtiva edir: “mən varam” və “məndən başqa da nəsə və ya nələrsə var”. Fəyyaziyə görə, hər iki cümlə də aksiom cümlədir; sadəcə olaraq birinci cümlə intuitiv aksiomdur, yəni vasitəsiz idrak müstəvisində aksiomdur, ikinci cümlə isə fitri aksiomdur, yəni vasitəli idrak müstəvisində aksiomdur.

Gəlin intuitiv aksiomdan başlayaq. İnsan özünü – öz varlığını, öz gerçəkliyini – heç bir vasitə olmadan dərk edir və bu özünüdərk heç bir “anlayış pərdəsi” olmadan baş verir, yəni özü ilə öz varlığı, öz gerçəkliyi arasında, başqa sözlə, özü ilə özü arasında heç bir pərdə yoxdur. İnsan özünü dərk edəndən sonra bu həqiqəti “mən varam”, – cümləsi şəklində ifadə edir. Deməli, “mən varam”, – cümləsi özünüdərkin dildəki ifadə formasıdır, çünki özünüdərk müstəvisində “anlayış pərdəsi” yoxdur. Halbuki qeyd olunan cümlə anlayışlardan – “mən”, “var”, “…am” – ibarətdir.

“Məndən başqa da nəsə və ya nələrsə var”, – cümləsinə gəlincə, Fəyyazi qeyd edir ki, bu cümlənin isbatı hər bir kəsin zehnində hazır vəziyyətdə olan və öyrənilməsinə ehtiyac duyulmayan bir arqumentin əsasında həyata keçir. Bu cümlənin fitri aksiom olması da elə buna görədir, yəni hər kəsin fitrətində bu arqument hazırdır və öyrənilməyə də gərək yoxdur; avtomatik olaraq insan zehni bu arqument əsasında özündən – “mən”dən – başqa da nəyinsə və ya nələrinsə var olduğunu əsaslandırır.   

İndi isə gəlin Fəyyazinin arqumentini izah edək: mən, məsələn, qarşımdakı ağacı görəndə,[2] məndə uyğun bir təsirlənmə baş verir, elə bir təsirlənmə ki, o ağacı görməzdən qabaq məndə yox idi. Deməli, “məndə uyğun bir təsirlənmə var” təcrübəsi intuitiv bir təcrübədir, yəni mən hal-hazırda özümdə belə bir təsirlənmənin var olduğunun fərqindəyəm; bunda heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Diqqət etməli olduğumuz əsas məqam isə başqadır: bu təsirlənmə məndə sonradan yaranıb, yəni mən apaydın dərk edirəm ki, bu təsirlənmə əvvəlcə – ağacı görməzdən qabaq – yox idi, indi isə – ağacı gördükdən sonra – var. Deməli, bu təsirlənmə mümkün varlıqdır.

Mümkün varlıq nədir? – Mümkün varlıq odur ki, nə varlıq onun üçün zəruridir, nə də yoxluq. Əks təqdirdə o ya əzəldən var olardı, ya da heç vaxt var olmazdı. İndi ki mümkün varlığın tərifi aydın oldu, deyirik: mümkün varlıq mövcud ola bilmək üçün səbəbə ehtiyac duyur. Bu ilkin aksiomdur, yəni “mümkün varlıq mövcud ola bilmək üçün səbəbə ehtiyac duyur”, – cümləsini təsdiqləmək üçün bu cümlənin tərkibindəki anlayışları düzgün təsəvvür etmək bəs edir: mümkün varlığın öz-özlüyündə mövcudluğu yoxdur; əgər səbəb olmadan mövcud olarsa, onda bu o deməkdir ki, onun öz-özlüyündə mövcudluğu var, bu isə ziddiyyətə gitirib çıxarır, yəni “öz-özlüyündə mövcudluğu olmayanın öz-özlüyündə mövcudluğu var”. Deməli, mümkün varlığın mövcudluğu üçün bir səbəb olmalıdır. Buradan aydın olur ki, intuitiv olaraq fərqində olduğum bu təsirlənmə mümkün bir varlıq kimi səbəbə ehtiyac duyur. Bu səbəb iki haldan xaric deyil: ya mənim daxilimdədir, ya da mənim xaricimdədir. Yəni bu təsirlənmənin səbəbi ya mənim özüməm, ya da məndən kənardakı şeydir. Üçün hal isə təsəvvür oluna bilməz.

Müddəamızı – “məndən başqa da nəsə və ya nələrsə var” – isbat edə bilmək üçün göstərməliyik ki, bu təsirlənmənin səbəbi daxili yox, xaricidir, yəni bu səbəb mən deyiləm, məndən kənardakı şeydir. Bu səbəb nə üçün daxili ola bilməz? – Ona görə ki, daxili səbəb iki haldan xaric deyil: ya ixtiyaridir, ya da qeyri-ixtiyari. Deməli, isbat etməliyik ki, “mən bu təsirlənmənin nə ixtiyari səbəbiyəm, nə də qeyri-ixtiyari səbəbi”. Bu təsirlənmənin ixtiyari səbəbi deyiləm, ona görə ki, ixtiyar şüur və agahlıqdan asılıdır; aydındır ki, çox vaxt bu təsirlənmə baş verdikdə, mən şüurlu və agah olaraq bu təsirlənmənin baş verməsini istəməmişəm, yəni mənim şüurlu formada istəyim olmadan baş verib (gözümü açıb qarşımdakı ağacı gördükdə, istəsəm də, istəməsəm də, onu görməli oluram). Həmçinin mən bu təsirlənmənin qeyri-ixtiyari səbəbi də deyiləm, ona görə ki, qeyri-ixtiyari subyektin aktı heç vaxt öz subyektindən ayrı düşmür (məsələn, hərarət odun – qeyri-ixtiyari bir subyekt kimi – törətdiyi bir aktdır və bu akt – hərarət heç vaxt öz subyektindən – oddan ayrı düşmür); əgər mən bu təsirlənmənin qeyri-ixtiyari subyekti (səbəbi) olsaydım, onda mən mövcud olduğum gündən bəri bu təsirlənmə də məndə mövcud olmalı idi (eynilə hərarətin od mövcud olduğu gündən bəri ondan ayrı düşmədiyi kimi). Halbuki bu təsirlənmə məndə mövcud olduğum gündən bəri deyil, çox-çox sonralar həyata keçib (ağacı gördüyüm vaxtdan etibarən). Beləliklə, aydın olur ki, qeyd olunan təsirlənmənin səbəbi daxili deyil, xarici səbəbdir, yəni məndən kənarda nəsə var ki, həmin təsirlənmənin səbəbi kimi çıxış edir.      

Yuxarıda qeyd etdiyimiz arqumentin izahlarını çıxıb qısa şəkildə aşağıdakı kimi formulə edə bilərik:

1. Məndə uyğun bir təsirlənmə var.

2. Bu təsirlənmə mümkün varlıqdır.

3. Bu təsirlənmə səbəbə ehtiyac duyur.

4. Bu səbəb ya daxili, ya da xaricidir.

5. Daxili ola bilməz.

6. Deməli, xaricidir.

7. Beləliklə, məndən başqa da nəsə və ya nələrsə var.  

 Emin İmanlı

Aqora Fəlsəfə Akademiyasının təsisçi və baş redaktoru 


[1] Qulamrza Fəyyazi, Sədra məktəbində mahiyyət və varlıq, səh. 9-10

[2] Bu eksperimenti digər dörd duyğu orqanı – eşitmə, iybilmə, dadbilmə, toxunma – ilə bağlı da aparmaq olar. 

Contact Us